spot_img
Home Blog Page 67

गोरक्षरत्ननाथ माविमा बाल अधिकार चेतना समूह

गोरक्षरत्ननाथ माविमा बाल अधिकार चेतना समूह
घोराही, कात्तिक । घोराही उपमहानगरपालिका वडा नं. १७ मा रहेको गोरक्षरत्ननाथ माविमा इन्सेकको पहलमा बाल अधिकार चेतना समूह गठन गरिएको छ ।

अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्र (इन्सेक) को आयोजनामा भएको विद्यार्थीहरुको भेलाबाट बाल अधिकार चेतना समुह गठन गरिएको थियो । सोही विद्यालयमा कक्षा ९ मा अध्ययनरत लुमबहादुर खत्रीको अध्यक्षतामा १५ सदस्यीय बाल अधिकार चेतना समूह गठन गरिएको थियो ।

सामुहिक जस्तो काम पनि गर्न सकिन्छ भन्ने अभ्यास गर्दै विद्यार्थीहरु

समूहको उपाध्यक्षमा सँझना शर्मा, सचिवमा ममता राना, सह सचिवमा राजन शर्मा, कोषाध्यक्षमा पुनम शर्मा र सदस्यहरुमा बन्दना शर्मा, लक्ष्मी पाण्डे, अनिशा चौधरी, अश्विन विक, यामलाल गिरी, रोखा कुवर, शान्ती राना, ज्योती नेपाली र राजेश सुनार हुनुहुन्छ ।

खत्रीकै अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा विद्यालयका प्रधानाध्यापक सेमलाल मल्ल, इन्सेकका सहजकर्ता विनोद केसी र पत्रकार शरद अधिकारीले बोल्नुभएको थियो । कार्यक्रमको सञ्चालन शोभाराम गिरीले गर्नुभएको थियो ।

अपांगताका लागि खुलेका संस्थाहरु स्वार्थरहित हुनुपर्नेमा जोड

दुई दर्जनलाई सम्मान

छबी पुरी/राप्ती पोष्ट
घोराही/कात्तिक । नेपाल अपांग महासंघ खगेन्द्र नवजीवन केन्द्रका अध्यक्ष धनजुजु श्रेष्ठले अपांगताका क्षेत्रमा काम गर्ने संस्थाहरु स्वार्थरहित हुनुपर्ने बताउनुभएको छ । अपांगताका क्षेत्रमा काम गर्ने संस्थाहरु यो वा त्यो बहानामा स्वार्थ केन्द्रित बन्दा त्यसको प्रत्यक्ष असर लक्षित वर्गलाई पर्ने बताउनुभयो ।

नेपाल अपांग संघ खगेन्द्र नवजीवन केन्द्र स्वर्गद्वारी शाखा दाङको शनिबार आयोजित आठौँ साधारण सभालाई सम्बोधन गर्दै अध्यक्ष श्रेष्ठले संस्थाको गरिमालाई जोगाउने काम शाखाका गतिविधले गरिरहेको भन्दै यसमा दाङ शाखा सबैभन्दा अब्बल रहेको बताउनुभयो । सिमित श्रोत साधनका बावजूद पनि संस्थालाई जीवन्त बनाउन विभिन्न सहयोगी, दाताहरुको विश्वास यसमा पर्न सक्नु ठूलो उपलब्धी रहेको बताउनुभयो । संस्थाको नेतृत्वले अघि सारेका योजनामा सबैको सकारात्मक साथ भएको खण्डमा नेपाल अपांग संघ खगेन्द्र नवजीवन केन्द्र स्वर्गद्वारी शाखा दाङ जस्तै छोटो समयमा नै चलायमान र प्रभावकारी बन्न सक्ने भन्दै संस्थाको कामप्रति प्रशंसा गर्नुुभयो ।

लायन्स क्लवलाई गरेको सम्मान ग्रहण गर्दै लव अधिकारी

अपांगता भएकाहरुको दैनिकी सहज बनाउन अझै पनि थुप्रै काम गर्न बाँकी रहेकाले सरोकार निकायले पनि जिम्मेवार ढंगले सहयोगी बन्न अपिल गर्नुभयो । अपांगता भएकाहरुलाई उनीहरुको आत्म सम्मानसँगै दैनिक सहज बनाउन विशेष गरी प्राथमिकताका क्षेत्र निर्धारण गरेर काम गर्न पनि अपिल गर्नुभयो । ‘खाद्य र स्वास्थ्य, उठबस, बसाइँ, उनीहरुमा सकारात्मक हौसला र क्षमता अभिवृद्धिलगायतका कार्यक्रममा विशेष ध्यान दिनुपर्छ’ अध्यक्ष श्रेष्ठले सुझाउनुभयो । उहाँले संस्थाको संस्थागत विकासका आगमि कार्ययोजनाका बारेमा सपष्ट हुँदै गम्भीरताका साथ लाग्न अपिल गर्नुभयो ।

संस्थागत विकाससँगै लक्षित वर्गको उत्थानका लागि एकजुट हुनु अहिलेको आवश्यकता रहेको उहाँको धारणा थियो ।
जिल्ला समन्वय समिति प्रमुख जितेन्द्रमान नेपालीले समाजको सबैभन्दा चेतनशील प्राणीका रुपमा रहेको मानिसले जीवित हुँदासम्म गर्ने कामको आधारमा मुल्यांकन हुने हुँदा असल काम गरेर नाम कमाउने बाटोमा सबै लाग्नुपर्ने बताउनुभयो । अपांगता भएकाहरुको चेतना र सक्षम मानिसको श्रमलाई जोडेर अघि बढ्न सकेको खण्डमा यो समाजले निकै फड्को मार्ने उहाँको विश्वास थियो । यद्यपि, लामो राजनीतिक संघर्षबाट देशमा व्यवस्था परिवर्तन भएपनि नागरिकको अवस्था परिवर्तन हुन नसकेकोमा दुख व्यक्त गर्नुभयो । यसका लागि अब सचेत नागरिकले कुनै पनि स्थानमा नेतृत्वका लागि जानेको बेलैमा पहिचान गरेर पठाउनु पर्ने बताउनुभयो ।

साधारणसभामा घोराही १४ का वडा अध्यक्ष शक्तिराम डाँगीले जनप्रतिनिधिले काम गर्दा अपनत्व लिनुपर्ने ठाउँमा आफु गम्भीर रहेको बताउनुभयो । राज्यका सबै नागरिक समान भएकाले उनीहरुको अस्तित्व र सम्मानका लागि सबै गम्भीर बन्नुपर्ने बताउनुभयो । संस्थापक अध्यक्ष भोलानाथ योगीले सहयोग नै धर्म स्वभाव भएको हुँदा मानव सेवामा सबैले सहभागीता जनाउनु पर्ने बताउनुभयो । दुखमा दुख, सुखमा सुख साट्न सक्नु नै मानव जीवनको आधार रहेको उहाँको भनाई थियो । मानिसमा सेवाभावको सोँच विकास आवश्यक रहेकाले दान गर्न पाउनु मोक्षका बाटो भएको स्पष्ट पार्नुभयो ।
अपांग संघका केन्द्रिय कोषाध्यक्ष नाम्गेल शेर्पाले केन्द्रले गर्ने प्रयास अझै बढाउन आफुले महसुस गरेको बताउनुभयो । अपांगताका क्षेत्रमा दाङ शाखाले थालेको प्रयास अनुकरणीय रहेको भन्दै यो अब सबैको प्रेरणा र मार्ग दर्शनको केन्द्र बनेको बताउनुभयो । साधारण सभामा दाङ चेम्बर अफ कमर्शका अध्यक्ष बलदेव योगी, संस्थाकी सल्लाहकार सुष्मा गिरी, जेष्ठ नागरिक सरोकार केन्द्रका अध्यक्ष भुपाल गिरी, नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ शाखा उपाध्यक्ष बसुन्धरा गौतमलगायतले शुभकामना मन्तव्य व्यक्त गर्नुभयो । साधारण सभामा सचिव भुमा चौधरीको सांगठनिक प्रतिवेदन र कोषाध्यक्ष वसन्त भट्टको आर्थिक प्रतिवेदन प्रस्तुत भएकोमा पारित गरिएको छ ।

नेपाल अपांग संघ खगेन्द्र नवजीवन केन्द्र स्वर्गद्वारी शाखा दाङका अध्यक्ष शरद अधिकारीको अध्यक्षतामा भएको साधारणसभाको स्वागत मन्तब्य निवर्तमान अध्यक्ष श्रीमन न्यौपानेले गर्नुभएको थियो भने सहभागीहरुलाई धन्यवाद ज्ञापन उपाध्यक्ष रुपा वलीले गर्नुभएको थियो । सहजीकरण उपसचिव निशान्त आचार्यले गर्नुभएको थियो ।

दुई दर्जनलाई सम्मान
यसैबीच खगेन्द्र नवजीवन केन्द्र स्वर्गद्वारी शाखाले विभिन्न दाताहरुलाई सम्मान गरेको छ । जसमा घोराही उपमहानगरपालिका कार्यालय लगायत रहेका छन् । शाखाले घोराही उपमहानगरपालिका वडा नं. १ का अध्यक्ष राममणि पाण्डे, वडा नं. २ का अध्यक्ष केशव आचार्य, वडा नंं ११ का अध्यक्ष कुलबहादुर लामिछाने, वडा नं. १४ का अध्यक्ष शक्तिराम डाँगी र वडा नंं १५ का अध्यक्ष रमेश पाण्डेलाई सम्मान गरेको थियो ।

पुनःस्थापना केन्द्रका लागि स्थापना गरिएको अक्षयकोषका लागि नगद सहयोग गर्ने दामोदर गौतम/अर्जुन गौतम, हरिबहादुर बुढा, यमराज अधिकारी, जीवन गुरुङ, धनजुजु श्रेष्ठ र साम्देन लामालाई सम्मान गरिएको थियो ।
यसैगरी खाद्यान्न सहयोग गर्ने नेपाल तरुण दल दाङ, दाङ महिला जेसिज, निर्माण व्यवसायी प्रविण भण्डारी, निर्माण व्यवसायी संघका महासचिव शोकबहादुर रोका, हाम्रो नोवेल बचत तथा ऋण सहकारी संस्था, अपाङ्ग मानवअधिकार एवं सरोकार मञ्च, दङ्गाली चेलीवेटी समूह, लायन्स क्लव दाङ, महेश चौधरी, चुलुवा चौधरी, दुर्गानाथ योगी, गेहेन्द्र बस्नेत र परशुराम भण्डारीलाई पनि सम्मान गरिएको थियो ।

कार्यालयका सहायक विक्रम तामाङ र कार्यालय सहयोगी कमला केसीलाई पनि सम्मान पत्र प्रदान गरिएको थियो ।

तीहार आउन थालेसंगै फूलको चर्चा सुरु

दाङ जिल्लामा पनि व्यावसायिक फूल खेतीमा आकर्षण

छवि पुरी÷राप्ती पोष्ट

घोराही, कात्तिक । एक दशकअघि रोजगारीको सिलसिलामा कतार पुगेर फर्किउनुभएका घोराहीका लोकेन्द्र रोका मगरको दैनिकी अहिले फेरिएको छ । कतारमा करीव सात वर्ष एक निर्माण कम्पनीमा काम गरेर स्वदेश फर्किएपछि अब के गर्ने भन्ने अन्योल रोका मगरमा थियो । त्यही बेला उहाँलाई दाङमा केही नयाँ व्यवसाय गर्ने सोँँच पलायो ।

रोल्पा जेलवाङ (हाल सुन छहरी गाउँपालिका –७) मा जन्मिनुभएका रोका मगरले विदेशमा श्रमको मूल्य बुझेपछि स्वदेशमै त्यही श्रम खर्च गर्न सके यही सुन फलाउन सक्ने अठोट बनाउनुभयो । त्यही बेला उहाँको मनमा फूल खेती गर्ने अनौठौ योजना बन्यो । शुरुमा उहाँलाई पनि फूल खेतीले टाट पल्टाउँछ की भन्ने लागेको थियो तर बजारको माग र अवस्था बुझेर काम शुरु गरेपछि पछि फर्केर हेर्नु परेन । सात वर्ष अघि घोराहीमा ६ कट्ठा जग्गा भाडामा लिएर परिक्षणका लागि १ कट्ठाबाट फूल खेती शुरु गर्नुभएको रोका मगरको व्यवसाय फूल फक्रिए जसरी फक्रिदै गएको छ ।
शुरुवाती चरणमा बजारमा फूल बिक्रिका लागि लैजाँदा फूल पनि बेच्छन् र भन्नेहरु अहिले ग्राहक बनेको बताउनुहुन्छ । फूल टिप्नु हुँदैन, पाप लाग्छ भन्ने समाजमा रहेको गलत मान्यतालाई चिर्दै फूलको व्यावसायिक खेतीमा थालेको उहाँका कदम अहिले सफल फूल व्यवसायीको परिचय बनेको छ ।

घोराही १४ झिंगौरामा अहिले रोका मगरले करीव १ विगाहा क्षेत्रफलमा व्यावसायिक फूल खेती एक्लै गर्दै आउनुभएको छ । लगातारको परिश्रम, काममा विश्वास र श्रमको सम्मान गर्दै जाँदा अहिले फूल व्यवसायी बनेर परिचित हुन पाउँदा आफुलाई मनमा निकै सन्तोष मिल्ने गरेको बताउनुहुन्छ । शुरुशुरुमा फूल संस्कृतिको विकास गर्न चुनौति सामना गर्नुपर्यो, बिस्तारै सबैले यसको महत्व बुझ्दै जानुभयो, अब त राम्रो भएको छ, यसले पनि मलाई काम गर्नमा थप हौसला मिल्यो, पहेँलपुर फुलेका सयपत्री फूलको बगैँचामा काम गर्दै रोका मगरले भन्नुभयो । उहाँले शुरुवाती चरणमा फूलको नर्सरी र मौसमी फूल खेती गर्दै आउनु भएको थियो ।

जिल्लामा दशैँ तिहारलगायतका पर्व एवं अन्य शुभ कार्यका लागि फूलको माग देखेपछि फूलखेती थालेको बताउनुभयो । ‘मैले शुरु गर्ने बेलामा दाङमा व्यावसायिक रुपमा फूलखेती कतै भएको थिएन, काठमाडौँतिर फूलखेती व्यावसायिक रुपमा गरेको देखेको थिएँ अनि मैले यहाँ गर्दा कसो नहोला र भन्ने सोँच बनाएँ’, रोका मगरले भन्नुभयो । आर्थिक वर्ष २०७६–०७७ मा औपचारिक रुपमा फर्म दर्ता गरेरै उहाँले व्यावसायिक फूल खेतीको थालनी गर्नुभएको छ । जसले गर्दा प्रदेश सरकारको कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयले पनि व्यवसाय प्रवद्र्धनका लागि केही अनुदान सहयोग गरेको उहाँले बताउनुभयो ।

झिँगौरामा फूलको नर्सरी स्थापना गर्नुभएका रोका मगरले विभिन्न प्रजातिका फूल बिक्रि गर्दै आउनुभएको छ । उहाँको नर्सरीमा घर सजावटका लागि लगाईने विभिन्न जातका फूल पाईने गरेको छ । दैनिक जसको फूल खरीद गर्न स्थानीय तथा विभिन्न स्थानबाट समेत ग्राहक आउने गरेको उहाँले बताउनुभयो । शुरुमा १ लाखबाट शुरु गरेको रोका मगरको फूल खेती अहिले निकै फस्टाई सकेको छ । शुरुवातमा स्थानीय जातको फूल रोपेर फूल खेतीको थालनी गर्नुभएको रोकामगरले अहिले विभिन्न जातका फूल खेती गर्दे आउनुभएको छ । एक वर्ष मालाले बजार पाएन। त्यो बेला बाहिरको भर परिएन। स्थानीयले फूल फुलाए। खेर गयो । १८ कट्ठामा रापेको फूलले २ लाख घाटा भयो ।

उहाँले यस पटक तिहारका लागि भन्दै सयपत्री फूल पनि फुलाई सक्नुभएको छ । अहिले उहाँले भारतको कोलकत्ताबाट अफ्रिकन मेरिगोल्ड जातको सयपत्री फूल फुलाउनु भएको छ । करीव १८ कट्ठामा लगाइएको हजारी (सयपत्री) फूल बारीमा पहेँलपुर भएको छ । यसको सुन्दरताको बयान गरी साध्य छैन । फूल आफैमा सुन्दरताको उपज हो । फूलले मानिसको सौन्दर्यतासँगै सभ्यताको पनि मापन गर्ने गर्छ । यस पटक उहाँको बारीमा पहेँलपुर भएर फुलेको सयपत्री फूल अब घाँटीमा सजिने गरी तयारी अवस्थामा छन् ।

तिहारका लागि भनेर रोपिएको फूलले स्थानीय बजारका मागलाई प्राथमिकता राखेको छ । रोका मगरका अनुसार स्थानीय बजारलाई पहिलो प्राथमिकता दिएर फूल रोपिएको हुँदा यहाँका ग्राहकले नै यस पटक तिहारमा सयपत्री फूलको माला खरीद गर्न सक्नेछन् । उहाँले रोपेको फूलबाट यो पटक करीब सात हजार माला बिक्री गर्ने लक्ष्य राख्नुभएको छ । जिल्ला बाहिरबाट माग आउने गरेको भएपनि स्थानीय बजारमा खपत भईरहेको हुँदा जिल्लालाई प्राथमिकता दिएर फूल रोपेको उहाँ बताउनुहुन्छ ।

उहाँको फूल व्यवसाय प्रवद्र्धनका लागि स्थानीय सरकारले पनि उत्तिकै सहयोग गर्दै आएको छ । जसले गर्दा आफू थप उत्साहित भएको रोकामगर बताउनुहुन्छ । उहाँको फूलबारीमा सिजन अनुसार काम गर्ने मानिस थपेर राख्ने गरेपछि दैनिक रुपमा २ जना कामदारले रोजगारी पाएका छन् । २०७६ मा जलजला पुष्प फर्म नाम दिएर फूल व्यवसाय शुरु गर्नुभएको रोका मगरले फूल व्यवसायमा चुनौति पनि रहेको बताउनुहुन्छ । चिसो र वर्षामा फूल जोगाउन गा¥हो हुने उहाँको अनुभव छ ।

तयारी अवस्थाको फूल टिपेको तीन हप्तासम्म टिकाउन सकिने भएपनि हावापानी र वातावरण नमिल्दा सडेर वा कुहिएर जाने बताउनुभयो । जिल्लामा फूललाई टिपेर लामो समयसम्म राख्न मिल्ने स्टोर नभएको बताउनुभयो । ‘यहाँ फूलका लागि चिस्यान गृह छैन, जसले गर्दा लामो समयसम्म फूललाई जोगाउन कठिन छ, फूलको स्टोर आवश्यक छ,’ उहाँले भन्नुभयो । केही वर्षसम्म भारतीय फूलले दबदबा बनाएको फूलको बजार अब स्थानीय फूले धान्दै गएको छ । उसो त केही वर्ष अघि फूल नपाएर तिहारमा धेरै जसोले प्लास्टिकका माला लगाएर भाइटीका मनाएको उदाहरण पनि छन् ।
अब त प्लाष्टिकका माला कसैले लगाउँदैन । खोजी खोजी फूल लगाउँछन्, उहाँले भन्नुभयो । तिहारका लागि पोखरा, नवलपरासी, नारायणगढ, काठमाडौबाट फूलका बिक्रेताहरुले सम्पर्क गरी तिहारअघि फूल माग गरेपनि स्थानीयलाई नै उहाँले प्राथमिकता दिनुभएको छ । उहाँकाअनुसार अहिले फूलखेती भएको स्थलबाटै फूल धमाधम बिक्री हुन थालेको छ ।
जिल्लामा अहिले तुलसीपुर र घोराहीका अन्य स्थानमा पनि मौसमी रुपमा सयपत्रीको फूल खेती गरिएको छ । घोराहीको १३ र १५ नम्बर वडामा पनि व्यावसायिक फूल खेती गरिएको पाईएको छ । उता, तुलसीपुर– सुर्खेत सडक खण्ड अन्तर्गत तुलसीपुर उपमहानगरपालिका वडा नं. ८ दोघरेमा पनि सयपत्री फूल खेती गरिएको छ । स्थानीय पाँच जना युवा मिलेर संयुक्त लगानीमा फूल खेती गरिएको छ । करीव ७ कठ्ठा क्षेत्रफलमा रोपिएको सयपत्री फूलहरु अहिले फुलेर ढकमक्क बनेको फूल खेती गर्दै आउनुभएको मध्ये झग्गु भण्डारीले बताउनुभयो । भण्डारीका अुनसार पाँच जना युवा मिलेर जग्गा भाडामा लिएर बेलुवामा तीन महिना पहिले सयपत्री फूल खेती गरिएको छ । तिहारलाई लक्षित गरि उनीहरुले फूल खेती गरेको बताएका छन् ।

यस्तै, घोराही १५ भरतपुरस्थित करीव १० कट्ठामा पनि सयपत्री फूल खेती गरिएको फूल व्यवसायी भाष्कर पंगेनीले बताउनुभयो । तिहार लक्षित सयपत्री फूल फुलेर पहेँलपुर भएको उहाँले बताउनुभयो । अहिले विभिन्न स्थानबाट फूलको माग आएको हुँदा माला बनाउने काम पनि शुरु गरिएको उहाँले जानकारी दिनुभयो । करीव ४ हजार ५ सय माला बिक्रि गर्ने लक्ष्यका साथ फूल रोपिएकोमा फूल निकै राम्रासँग फुलेको पंगेनीको भनाई छ । वडा नम्बर १७ मा पनि तिहार लक्षित सयपत्री फूल खेती गरिएको छ ।

फूल उत्पादनको लागि दाङको माटो उपयुक्त भएको र यहाँको फूल धेरै भन्दा धेरै उत्पादन गरेर विदेशमा पनि निर्यात गरेर पनि प्रशस्त आम्दानी गर्न सक्ने संभावना रहेको कृषि विज्ञहरुको भनाई छ । जग्गा बाँझो छोडेर विदेश जानु भन्दा स्वदेशमै बसेर यस्तै फूलखेती गर्न सके त्यसले आयआर्जनको बलियो आधार निर्माण हुनुका साथै देशको अर्थतन्त्रमा सहयोग पुग्ने देखिन्छ ।

 

सरकारी कार्यालयका संरचना छैनन अपाङ्गमैत्री

अपाङ्गमैत्री संरचना नहुँदा सेवा लिन कठिनाई

छवि पुरी/ राप्ती पोष्ट
घोराही/कात्तिक । दाङका अधिकांश सरकारी कार्यालय, सार्वजनिक स्थल र सडक पूर्वाधार अपांगमैत्री नहुँदा अपांगता भएका व्यक्तिहरूलाई सरकारी सेवा लिन तथा सडकमा हिँडडूल गर्न निकै सकस हुने गरेको छ । संघीय सरकार कार्यान्वयनको आधा दशक बितिसक्दा पनि स्थानीय तहले समेत अपांगमैत्री भवन र सडक पूर्वाधारमा खासै चासो दिन सकेका छैनन् । जसले गर्दा अपांगता भएकाहरुलाई बारम्बार सास्ती भोग्नु परेको छ । हिजोका दिनमा भन्दा अहिले केही प्रकृयाको थालनी गरिए जस्तो देखिए पनि त्यो केवल औपचारिकतामा सिमित हुने गरेको अपांगता भएकाहरुको अनुभव छ ।

विभिन्न कार्यालयमा सेवा लिन जाँदा होस् वा सार्वजनिक स्थलमा हिँडडूलका लागि जाँदा पनि उनीहरुलाई अरुको सहारा लिनु पर्ने, काममा बाधा व्यहोर्नु पर्ने जस्ता समस्या अघि आई लाग्ने गरेको छ । जिल्लामा झन्डै १२ हजार जना अपांगता भएका व्यक्तिहरू रहेको तथ्यांक छ । त्यसमध्ये ‘क’ र ‘ख’ वर्गका अपांगता भएका व्यक्तिको संख्या पाँच हजार छ  भने बाँकी अन्य समूहका रहेका छन् । पछिल्लो समय बनेका स्थानीय तह र वडा कार्यालयका भवनसमेत अपांगमैत्री बन्न नसकेको नेपाल अपांग संघ खगेन्द्र नवजीवन केन्द्रका सभापति शरद अधिकारीले बताउनुभयो । ‘पहिलेका सरकारी कार्यालयले त अपांगमैत्री संरचना बनाएनन् नै अहिले पछिल्लो समय बनेका वा बन्न लागेका भवन होेस् वा सडकमा अपांगता भएकाहरुलाई सेवा लिन निकै समस्या हुने अवस्थाका छ,’ उहाँले भन्नुभयो ।

सरकारी कार्यालय, अस्पताल, सडकहरू अपांगमैत्री नहुँदा अपांगता भएका व्यक्तिहरू सरकारी सेवाबाटै वञ्चित भएको उदाहरण प्रशस्त रहेको उहाँले गुनासो गर्नुभयो । ‘अपांगता भएकाहरु पहिले सार्वजनिक हुन समेत हिच्किचाउँथे तर अहिले खुलेर बाहिर आउन थालेका छन् तर उनीहरुले लिने सेवाका माध्यम अपांगमैत्री बन्न सकेनन्, जसले गर्दा उनीहरुलाई सेवा लिन निकै सकस पर्ने गरेको छ,’ सभापति अधिकारीले भन्नुभयो, ‘राज्यले मुखले भन्ने तर व्यवहारमा कहिले पनि उदार बन्न सकेन जसले अपांगता भएकाहरुलाई पीडामाथि पीडा थप्ने काम भईरहेको छ ।

उहाँका अनुसार अहिले पनि सरकारी कार्यालय वा सार्वजनिक निकायमा बहिराहरुका लागि दोभाषेको व्यवस्था नहुँदा उनीहरु सेवा पाउन बाटै वञ्चित हुने गरेका छन् । ‘सेवाका लागि पुग्नेहरु कार्यालयमा प्रवेश गर्न सक्ने अवस्था छैन, अनि कसरी नागरिकको मौलिक हक कार्यान्वयन हुन्छ भन्ने हो,’ उहाँले भन्नुभयो । अपांगता भएका व्यक्तिहरू एक्लै सरकारी कार्यालयमा सेवा लिन जाने अवस्था नभएको उहाँको भनाइ छ । ‘अर्काको भरमा सेवा लिन गएकाहरू समेत कार्यालयभित्र पुग्ने अवस्था छैन, जसका कारण अधिकांश अपांगता भएका व्यक्तिहरू सरकारी कार्यालयमा जाँदै जाँदैनन्’ उहाँले दुखेसो पोख्नुभयो ।
यसैगरी, अपांग मानव अधिकार एवं सरोकार मञ्चका निर्वमान अध्यक्ष शिव घर्तीले सरकारी कार्यालयमा हुने भीडभाडमा पनि अपांगता भएकालाई प्राथमिकता नदिने प्रवृत्तिले आफुले निकै सास्ती व्यहोरेको अनुभव सुनाउनुभयो । ‘सरकारी कार्यालयसम्म पुग्न गतिलो सडकसमेत छैन, अरु कुरा त परै जाओस्’ उहाँको दुखेसो छ । उहाँले अहिले पनि नयाँ बन्ने संरचनामा अपांगता भएकाहरुको पहुँच पुग्न नसकेको बताउनुभयो । पूर्वाधार निर्माणको अभ्यासमा सरोकार निकायले मौखिक रुपमा हामी गर्छौँ भने पनि व्यवहारिक कार्यान्वनमा चासो नहुने गरेको उहाँ बताउनुहुन्छ । मुखमा हुन्छ भन्छन् तर जहाँ कहीँ हेर्यो भने अवस्था उही पुरानै छ अनि हामी जस्ता अपांगता भएकाहरुलाई कसरी समावेशी अधिकार मिल्यो भन्नु त, उहाँले प्रश्न गर्दै भन्नुभयो, अब यसका लागि सबै गम्भीर बन्नु पर्ने बेला आएको छ । कति बेलो को के कारणले अपांगताको वर्गमा पर्छ वा घरमा सदस्यको जन्म हुन्छ के ठेगान छ ?’

वैशाखी र ह्विलचियरमा आउजाउ गर्नेहरूलाई नै सरकारी कार्यालयमा आउजाउ गर्न बाधक हुने गरेको बताउँदै अर्का सुमित भण्डारीले आफुले व्यहोरको तीतो अनुभव सुनाउनुभयो । ‘अरु ठाउँको के कुरा गर्नु घोराही १४ बालमन्दिरमा रहेको सार्वजनिक सौंचालयमा गएर हेर्नुस् त, अवस्था के छ थाहा भई हाल्छ नी, अपांगतामैत्री बाहिर लेखिएको छ भित्र जान सक्ने अवस्था नै छैन, अनि कसरी हुन्छ अपांगताको सम्बोधन ?’ उहाँले भन्नुभयो । बहिरा तिलक बस्नेतले स्थानीय वडा कार्यालयमा समस्या लिएर जाँदा दोभाषेको व्यवस्था नहुँदा कुरा राख्नै नसकेको बताउनुभयो । उहाँले अधिकांश कार्यालय प्रमुखका कार्यकक्ष दोस्रो वा माथिल्लो तलामा हुँदा पनि अपांगता भएकाहरूलाई सेवा लिन समस्या भएको बताउनुभयो ।

जिल्लामा रहेका अपांगता भएकाहरुले अपांग परिचयपत्र बनाउने निकाय नै अपांगमैत्री नभएको दुखेसो पोख्ने गरेका छन् । ‘सरकारी कार्यालय र बैंकहरूमा सधैं काम पर्छ,’ अपांगता भएका रामबहादुर घर्तीले भन्नुभयो, ‘तर ह्विलचियरमा जाँदा सास्ती भोग्दै आएको छु ।’ तर, प्रदेश सरकारको मातहतमा रहेको सडक पूर्वाधार कार्यालयले सडक पूर्वाधारहरु अहिले अपांगता मैत्री बनाउँदै लगेको दावी गर्छ ।

कार्यालयका निमित्त प्रमुख विवशबाबु सदादेवले आफुहरुको नीतिमा नै अपांगमैत्री सडक पूर्वाधारमा जोड दिने उल्लेख रहेको बताउनुहुन्छ । तर, बजेटको सिमितताका कारण अपांगतामैत्री सडक निर्माणका बाधा पुग्ने गरेको स्वीकार गर्नुभयो । खासगरी बजार वा शहर केन्द्रित सडकहरुमा सडक पेटी होस् वा सडकको समग्र अवस्थामा पनि अपांगतामैत्री बनाउनुपर्छ भन्ने योजनाका साथ केही समययता कामको थालनी गरिएको उहाँले बताउनुभयो । सडकपेटीमा अपांगता भएकाहरुको आउजाउ सहज हुने काममा ध्यान दिएको उहाँले बताउनुभयो । यद्दपि, ग्रामीणमुखी सडक पूर्वाधारमा भने अपांगतामैत्री सडक बनाउन नसकिएको स्वीकार गर्नुभयो । ‘बजेट सिमित हुन्छ, काम पूरा गर्नुपर्ने बाध्यताका कारण पनि हामीले चाहेर पनि अपांगतामैत्री सडक बनाउन सकेका छैनौँ,’ निमित्त प्रमुख सदादेवले भन्नुभयो ।

यस्तै, भनाई छ, घोराही उपमहानगरपालिकाका प्रमुख इन्जिनियर युवराज पौडेलको । उहाँले पनि हिजोका दिनमा बनेको पूर्वाधारहरुमा अपांगतामैत्री वातावरण बनाउन नसकेपनि अहिले बन्ने पूर्वाधारहरुमा अपांगतामैत्री बनाउन अपिल गर्नु बाहेक अरु केही गर्न नसकेको स्वीकार्नुभयो । तर, पनि आफु मातहतको पूर्वाधार निर्माणका काममा पछिल्लो समय नीति तथा कार्यक्रमलाई सही ढंगले कार्यान्वन गर्ने लक्ष्यका साथ अपांगतामैत्री कसरी बनाउन सकिन्छ भनेर ध्यान केन्द्रित गरेको बताउनुभयो । ‘विगत ५ वर्षयता हामीले भवन वा सडकको काम होस् वा सार्वंजनिक स्थलहरु अपांगमैत्री हुनुपर्छ भनेरै काम गरिरहेका छौँ, प्रकृया शुरु भएको छ तर गनुूृपर्ने धेरै नै छ भन्ने हामीले महशुस गरेका छौँ,’ प्रमुख इन्जिनियर पौडेलले भन्नुभयो, ‘सरकारी कार्यालय, पालिकाका कार्यालयमा हामीले कामको थालनी गर्ने तयारी गरेका छौँ तर व्यक्तिगत स्थल, सपिङ कम्प्लेक्सहरुमा अपील गर्नु बाहेक केही हुन सकेको छैन ।’

अहिले शारीरिक रुपमा अशक्त भएकाहरुलाई ह्वील चियरमा बसेरै कम्तिमा सेवा कार्यालयको काउन्टरसम्म पुग्ने व्यवस्था कसरी गर्न सकिन्छ भनेर लागि परेको जानकारी गराउनुभयो । उता, तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाका प्रमुख इन्जिनयर पवनकुमार योगीले .पनि हालसम्म बनेको सबै प्रकारका पूर्वाधारको अवस्था अपांगमैत्री हुन नसकेको बताउनुभयो । ‘हिजोका दिनमा यसतर्फ कोही कसैको चासो गएन, सामान्य रुपमा हेरियो,’ प्रमुख इन्जिनियर योगीले भन्नुभयो, ‘अहिले आएर बल्ल सबैलाई खड्किएको छ ।’

तुलसीपुर उपमहानगरले तय गरेको नीति तथा कार्यक्रमलाई अक्षरशः पालना गर्न एकदमै गम्भीर भएको उहाँको भनाई छ । अहिले यसको केही उदाहरणहरु पनि बनिसकेको उहाँले बताउनुभयो । नगरपालिकाको बन्न लागेको प्रशासनिक भवन, मेट्रो अस्पताल, प्रादेशिक अस्पतालका केही ठाउँ अपांगतामैत्री बनेको उहाँको दावी छ । अधिकांश सरकारी भवन र सडक अपांगमैत्री नभए पनि अपांगता भएका व्यक्तिलाई प्राथमिकतामा राखेर सेवा प्रवाह गरिरहेको अहिले जिल्लाका सबै पालिकाहरु दावी गर्छन् । पछिल्लो चरणमा निर्माण हुने सबै सरकारी कार्यालयलाई अपांगमैत्री बनाउन निर्देशन दिएको तुलसीपुर नगरप्रमुख घनश्याम पाण्डेको भनाई छ उहाँले भन्नुभयो ‘अब क्रमशः सबै सरकारी निकायका कामकाज अपांगमैत्री बनाउने गरी योजना बनाइएको छ ।’

‘बदलिँदो संरचनामा हरेक स्थानीय तहले समानुपातिक र समावेशीकरणको अवधारणालाई आत्मसात् गर्दै अपांगता भएकालाई पनि समेट्नुपर्ने अपांगता भएकाहरुको आवाज सबैको आवाज बन्नुपर्ने अपांगताका क्षेत्रमा काम गर्ने अधिकारकर्मीहरुको भनाई छ । अन्यथा, अपांगतासम्बन्धी कानून र मनवअधिकारको ठाडो उपहास भएको ठहरिने उनीहरु बताउँछन् । जनगणना २०६८ को तथ्यांकअनुसार कुल जनसंख्याको १.९४ प्रतिशत अपांगता भएका व्यक्ति नेपालमा छन् । यो अवस्थामा पनि राज्यले उनीहरुको सवालमा गम्भीरतापूर्वक चासो नलिएको देखिएको छ ।

मिटर व्याजको जरो खोज्दै प्रहरी

३० जना मिटरब्याजीहरु निगरानीमा

छवी पुरी/राप्ती पोष्ट

घोराही/कात्तिक ।

दाङको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र घोराही, तुलसीपुर, लमही, भालुवाङ, गढवालगायतका स्थानमा अहिले ढुकुटी र मिटर ब्याजको आतंक बढेर गएपछि प्रहरीले व्यापक रुपमा अनुसन्धान अघि बढाएको छ । अत्यन्तै जोखिम तथा गैरकानूनी काम ठहरिने मिटर ब्याज र ढुकुटीको कारोबारले कति बेला कसको घरबार उठ्ने हो कसैलाई कुनै पत्तो छैन । रातारात धनी बन्ने सपनाले मध्यम वर्गीय परिवारका सदस्यलाई मिटर ब्याज जीवन बर्बादीको कारक बन्दै गएको छ । जिल्लामा अहिले केही ‘माडे’ भनिनेहरुले बिचौलियाको माध्यम बनाएर आफु बाहिर नदेखिने गरी भित्रभित्रै करोडौँ रकम मिटर ब्याजमा लगाउनेहरु अहिले धमाधम प्रहरीको निगरानीमा पर्न थाले पछि घटना एकपछि अर्को गरी क्रमशः बाहिरिँदै गएको छ ।

अत्यावश्यक काम परेको बेला ऋण खोज्न जानेहरु मिटर ब्याजीको फन्दामा पर्ने गरेका छन् । व्यवसाय या कारोबारमा संलग्न मात्र होइन, अप्ठेरोमा परेका कारण मिटर ब्याजमा रकम लिने र सम्पत्ति डुबाउनेको संख्या दाङमा ठूलो छ । विदेश जाँदा चाहिने रकम अभावमा माडे भनिने मिटर ब्याजी कहाँ पुगेर फस्नेहरु होउन् वा व्यापारका लागि लगानी थप गर्न रकम तत्काल आवश्यक पर्नेहरु अहिले सडकमा आएका घटना पनि दाङमा छन् । उनीहरूले घरजग्गा दृष्टिबन्धक गर्ने देखि छिनुवापास गरेर आसामीको शरणमा पुग्न बाध्य हुने गरेका छन् । मिटर ब्याजीहरुले कपाली तमसुक बनाउने, जग्गा छिनुवा पास गर्न लगाउने, ऋणीलाई दवावमा राखेर दुई वटा कागज बनाएर मोटो रकम असुल्ने गरेका छन् ।

जिल्लामा अहिले यस प्रकारको गैरकानूनी गतिविधिको सिलसिला निकै बढेर गएको समाचार प्रकाशित भएपछि प्रहरीले चासो लिएको छ । राप्ती पोष्ट दैनिकले गत असोज १९ गतेको अंकमा दाङमा मिटर ब्याजीको धन्दा मौलाउँदै भन्ने समाचार प्रकाशन गरेको थियो । यसपछि जिल्ला प्रहरी कार्यालयले घटनाका बारेमा बृहत अनुसन्धान अघि बढाएको छ । जिल्लामा मिटर ब्याजको गैरकानूनी कारोबार गर्नेहरु प्रहरीको निशानामा परेका छन् । अहिले दैनिक जसो प्रहरीले मिटर ब्याजको कारोबार गर्ने गरेको आशंकामा विभिन्न व्यक्तिहरुलाई नियन्त्रणमा लिई घटना अनुसन्धान अघि बढाएको छ । अनुसन्धानका लागि नियन्त्रणमा पर्नेहरु लब्ध प्रतिष्ठित व्यक्तिदेखि कानून व्यवसायी, उद्योगी व्यवसायीसमेत रहेका छन् । उनीहरुले छोटो समयमा मोटो रकम कमाउने लोभमा अरुको घरबार उठाउने दुस्साहस गरेको पाईएको छ । ‘घटनाका विषयमा हामी अत्यन्तै गम्भीर रुपमा अघि बढेका छौंँ,’ प्रहरी उपरीक्षक सुरेशप्रसाद काफ्लले भन्नुभयो, ‘बृहत अनुसन्धानमा छौँ । पीडितवालाले जाहेरी नदिँदा पनि अनुसन्धानमा केही बाधा पुगेको छ ।’

उहाँका अनुसार अहिलेसम्म ३० जनालाई नियन्त्रणमा लिई सोधपुछ गर्ने काम भईसकेको छ । उहाँले घटनाको शुरुवात कसरी हुन्छ भन्ने यकिन गर्न नसक्दा समस्या कहाँबाट थालनी भएको हो भन्नेमा हामीलाई जडसम्म पुग्न अप्ठ्यारो परेको बताउनुभयो । तर, अनुसन्धान धेरै अघि बढि सकेकाले त्यसकै आधारमा मोटो रकम मिटर ब्याजमा लगानी गर्नेहरु प्रहरीको फन्दामा पर्ने सम्भावना बढेर गएको छ । ‘केही बलिया आधार पत्ता लागि सक्यो, अब ढिलो चाँडो हामी ठूला माछा समात्ने ठाउँमा पुग्दैछौँ,’ प्रहरी उपरीक्षक काफ्लेले भन्नुभयो ।

मिटर ब्याजमा संलग्नहरुको पहिचान गर्न सम्भावितहरुलाई अनुसन्धानको दायरामा ल्याउने र सोधपुछ गरि निगरानीमा राख्ने काम निरन्तर जारी रहेकाले यो विषय प्रहरीका लागि पनि उत्तिकै जिम्मेवारीपूण अवस्था पुगेको बताउनुभयो । प्रहरीले मिटर ब्याजी गिरोहको संजाललाई नै निरुत्साहित गर्न कुनै कसर बाँकी नराख्ने उहाँको भनाई छ । ‘अहिलेसम्म ३० जना आशंका गरिएकाहरु प्रहरीको अनुसन्धानमा परिसकेका छन् । उनीहरुमाथि अहिले पनि कडा निगरानी राखिएको छ,’ प्रहरी उपरीक्षक काफ्लेले भन्नुभयो, ‘केही ठूला व्यापारीदेखि सामाजिक प्रतिष्ठा बोकेका भनिएकाहरु पनि निगरानीमा परेका छन् ।’

अनुसन्धानका क्रममा नियन्त्रणमा लिईएकाहरुले पीडितलाई कम रकम दिएर माटो रकमको तमसुक बनाउने गरेको, कमिसन अत्यधिक लिने गरेको, ब्याज दर अस्वाभाविक रुपमा असुल्ने गरेको पाईएको छ । तर रकमको कारोबार गर्दा तमसुक गर्ने गरिएको प्रसस्त आधार भेटिएकाले तमसुकको विषय फौजदारी हुने हुँदा यो विषय अदालतले हेर्ने हुँदा घटना अनुसन्धानमा केही समस्या आएको बताउनुभयो । ‘कुनै पनि अभियुक्तलाई ६ दिनमात्रै हामीले नियन्त्रणमा लिएर राख्न मिल्छ। यसले पनि बृहत् अनुसन्धानमा बाधा पुग्ने गरेको छ, यसलाई वैकल्पिक विधि अपनाएर भएपनि निचोडमा पुग्ने गरी हामी अघि बढेका छौँ,’ प्रहरी उपरीक्षक काफ्लेले भन्नुभयो ।

पीडितलाई थोरै रकम दिएर तमसुकमा मोटो रकमको समझदारी गराउने गिरोहका कारण रकम तिर्न नसकी घरबार बिहिनको अवस्था सम्म पुग्ने गरेका छन् । नियन्त्रणमा परेकाहरुको बयानका आधारमा एकै जनालाई ४० लाख रुपैयाँसम्मको तमसुक गराईएको छ । गैरकानूनी कामलाई निरुत्साहित गर्न प्रहरीले थालेको अनुसन्धानमा पीडितवालाहरुले साथ दिनु पर्ने उहाँको अपिल छ । कुनै बेला मिटर ब्याज कारोबारीको जिल्लामा दबदबा रहेपनि अब यो काममा उनीहरु हच्किन थालेका छन् । उनीहरुसम्म पुग्नका लागि प्रहरी आफैले पनि विभिन्न विकल्प अपनाई अघि बढेको छ ।

अहिले प्रहरीको सक्रियताका कारण यो घटनामा नयाँ समस्या नथपिए पनि पुराना घटनाले पीडित हुनहरु अनौपचारिक रुपमा प्रहरीको सम्पर्कमा पुगेर न्यायको याचना गर्नेहरु बढ्दैछन् । सामाजिक प्रतिष्ठा, साहुको दबावका कारण पनि पीडित पक्ष आफु ऋणले गर्दा आफु नांगिए पनि हत्तपत्त समस्या बाहिर ल्याउन चाहेको देखिएन । यसले गर्दा पनि अनुसन्धानमा समस्या हुने गरेको छ ।

प्रहरीका अनुसार मिटर ब्याज कारोबारमा तीन थरीका गिरोह संलग्न छन् । पहिलो गिरोह, यसमा लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्नेको छ । व्यावसायिक रूपमा नजिक रहेका, चिनजान भएका आधारमा र सानोतिनो व्यावसायिक सम्बन्ध भएकाले नै एकअर्कालाई यो धन्दामा लगानी गर्न प्रोत्साहित गर्छन् । अर्को गिरोह वित्तीय संस्थामा ऋण धितो राखेर रकम निकाल्नेको छ । विभिन्न व्यावसायिक फर्म दर्ता गरी धितो बन्धकी राखेर वित्तीय संस्थाबाट ऋण निकाल्ने र सुरुसुरुमा आकर्षक ब्याज दिई विश्वास दिलाउने काम यही गिरोहले गर्छ । बिस्तारै लगानीकर्ताको विश्वास जितेपछि एकैपटक ठूलो रकम लगानी हुन्छ । तेस्रो गिरोहले लगानी भएको रकम संकलन गर्ने, कमिसन दिनुपर्ने ठाउँमा दिने, राजनीतिक संरक्षणका लागि पहल गर्ने काम गर्छ । यसरी संस्थागत रूपमा भइरहेको ठगीमा परेकाहरूले उजुरी दिन थालेपछि मुख्य व्यक्तिलाई भगाउने र सबै दोष उसैमाथि खन्याएर आफ्नो हिस्सामा आएको रकम लिने गरिएको छ ।

मिटर ब्याज कारोबारको जालो वित्तीय संस्थासम्म फैलिएको छ । सामान्य कारोबारका लागि ऋण दिन धेरै सास्ती भोग्नुपरे पनि मिटर ब्याज कारोबारीलाई भने वित्तीय संस्थाले सजिलै ऋण दिन्छन् । सरकारी तथा निजी क्षेत्रका बैंकका कर्मचारी यो धन्दामा संलग्न छन् । यहाँ मिटर ब्याजमा कारोबार गर्ने अधिकांशका नाममा विभिन्न बैंकमा ठूला–ठूला व्यावसायिक कर्जा छन् । तर तिनको व्यवसाय कहीँकतै केही पनि देखिँदैन । बैंकका कर्मचारीलाई आकर्षक कमिसन दिएर यसरी कर्जा लिने र मिटर ब्याजमा लगानी गर्ने गरिएको छ । बैंकका कर्मचारीमार्फत सहज तरिकाले ऋण निकाल्ने र मिटर ब्याजमा लगाउने प्रवृत्तिले गर्दा व्यवसाय गर्न कर्जा पाउनेहरूका लागि ऋण लिन निकै गाह्रो हुँदै गएको सेवाग्राहीको गुनासो छ ।

निजी बैंकले त मिटर ब्याजमा संलग्न व्यक्तिहरूका नाममा भएको कम्पनीविरुद्ध प्रहरीमा उजुरीसमेत गरेको पाइएको छ । बैंकले शंकास्पद रहेको धितोमा फर्जी कागजपत्र तयार गरेको भन्दै छानबिनका लागि प्रहरीमा उजुरी गरेको पाइएको हो । तर पीडितले भने बैंकको मिलोमतोमा ठूलो रकम धितोवालाको सहमतिबिना नै कर्जा दिएको आरोप लगाउँदै आएका छन् । मिटर ब्याज भनेको मिटर घुमेजस्तै ब्याज रकम फनफनी घुमेर जोडिने रकम हो । बैंकहरुले प्रवाह गरेको ऋणको ब्याज दर राष्ट्र बैंकले निर्धारण गरेको ‘पोर्ट फोलियो’ का आधारमा तय हुने हुँदा पछि गएर ऋणिले शुरुवाती चरणमा सम्झौता गरेभन्दा ठूला अन्तर पर्ने गरी ब्याज भुक्तानी गर्नु नपर्ने व्यवस्था भएपनि मिटर ब्याजमा सबै मोटो रकम बुझाउनुपर्छ । जसले गर्दा ऋण लिनेहरु प्राय सडकमा आउन बाध्य हुने गरेका छन् । चर्को ब्याज दरमा अनाधिकृत र गैरकानूनी रुपमा रकम लगानी गरी व्यक्तिलाई ‘उठीबास’ लगाउने गरी ‘मिटर ब्याजको धन्दा’ चलेपछि यो घटना अहिले सतहमा आएको प्रहरीले बताएको छ ।

फोहोर मैला व्यवस्थापनको कसम खाएका पालिकाहरुलाई व्यवस्थापनको सकस

जनप्रतिनिधि आएको चार बर्षमा फोहोरलाई मोहर बनाउने कामलाई प्राथमिकता नदिंदा पालिका फोहोर व्यवस्थापनमा असफल देखिएको हो । अहिले गल्ने, नगल्ने, सिसाका टुक्रा, प्लाष्टिक एकैठाउँमा डम्प गर्ने गरिएको छ जसले गर्दा बन क्षेत्रमा कामका लागि जानेहरुलाई दुर्गन्धले सताउने गरेको छ ।

विमला घर्ती/राप्ती पोष्ट
दाङ/ स्थानीय तह निर्वाचनको समयमा फोहोरलाई मोहर बनाउने सबै दलको चुनावी नारा थियो । निर्वाचित भइसकेपछि पनि जनप्रतिनिधिले फोहोरको उचित व्यवस्थापनको विषय नीति तथा कार्यक्रममा समावेश गरे । तर, स्थानीय पालिकामा जनप्रतिनिधि आएको चार बर्ष हुँदा पनि फोहोर व्यवस्थापनमा उल्लेख्य काम भएको छैन ।

अहिले जिल्लाका कतिपय पालिकामा बजार क्षेत्रका फोहोरलाई उठाएर जंगल क्षेत्र तथा डम्पिङ गर्ने ठाउँमा फाल्नेबाहेक अरु काम हुन सकेका छैनन । दाङको तुलसीपुर उपमहानगरपालिका र लमही नगरपालिकाले बजार क्षेत्रवाट संकलन गरेको फोहोर डम्पिङ गर्ने ठाउँमा लगेर फाल्ने गर्छन् । उनीहरुले फोहोरलाई फेरी प्रयोग गर्ने योजना बनाएपनि अहिलेसम्म कार्यन्वयन भएको छैन ।

दाङका गाउँपालिकाले चाहिं फोहोरको पुनः प्रयोग गर्न त परै जाओस्, डम्पिङ साइड समेत बनाएका छैनन् । बजार सानो भएकाले कम फोहोर उत्पादन हुने भन्दै चासो नदेखाएको उनीहरुको भनाई छ । गाउँपालिकामा फोहोरमैला ब्यवस्थापन शाखा समेत छैन । अहिले पालिकामा फोहोर व्यवस्थापनमा चासो नदेखाउँदा यत्रतत्र रुपमा फोहोर छरिएका छन् ।

नीतिमा प्राथमिकता, कार्यन्वयनमा शुन्य
व्यवस्थित रुपमा फोहोरको व्यवस्थापन गर्न नसक्दा डम्पिङ साइडमा डम्प गरिएको फोहोर तलसीपुर उपमहानगरपालिका-१२ स्थित पातुखोलाबाट लाग्ने गौरीगाउँ कुलोवाट स्थानीयको खेतवारीमा पुग्ने गरेको छ । यसले गर्दा स्थानीय मर्कामा परेका छन् भने तुलसीपुरमा फोहोर व्यवस्थापन ठुलै समस्याको रुपमा रहेको छ । ‘हाम्रो घर वरिपरि फोहरको डंगुर छ । स्थानीय पालिकामा जनप्रतिनिधि निर्वाचित भएको करिव चार बर्ष पूरा भएको छ । तर, डम्पिङ साइड बनाउने विषय अन्योलमा छ’, पातुखोलाबाट गौरीगाउँ लगिएको कुलो सफा गर्दै स्थानीय भिम बहादुर चौधरीले भने ।
तुलसीपुर उपमहानगरपालिकामा स्थायी डम्पिङ साइड छैन । तुलसीपुर उपमहानगरपालिकामा फोहोर व्यवस्थापनको लागि स्थायी डम्पिङ साइड बनाउने भन्दै करिव एक करोड रुपैँयाँमा तुलसीपुर-१३ फुलवारीमा जग्गा किनिएको छ । बस्ती नजिक रहेको जमिनमा स्थानीयले डम्पिङ साइड बनाउने कुरामा बिरोध गर्दा स्थायी डम्पिङ साइड बनाउन सकिएको छैन । स्थायी डम्पिङ साइड गराउने भन्दै लिएको जग्गा भने उपमहानगरपालिकाले लिजमा दिएको छ । फूलवारीस्थित जग्गा तुलसी गौशालालाई लिजमा दिएको प्रवक्ता सूर्यप्रकास डाँगी (श्याम) ले बताउनुभयो । हाल तुलसीपुर-१२ मा अस्थायी डम्पिङ साइड बनाएर फोहोर फाल्ने गरिएको छ ।
नगरको फोहरलाई मोहरमा बदल्न र दीर्घकालीन व्यवस्थापन गर्न डम्पिङ साइडको व्यवस्था र फोहरलाई वर्गीकरण तथा व्यवस्थापनको लागि वर्षेनी उपमहानगरपालिकाले नीति तथा कार्यक्रममा प्राथमिकता दिएको छ । फोहोर संकलन, ढुवानी, फोहोरको प्रकृतिअनुसार छुट्याउने र फोहोरबाट उर्जा, प्राङ्गारिक मल र पुनः उपयोगमा ल्याएर सामाग्री उत्पादन गर्न निजी सरकारी र सामुदायिक क्षेत्रसँग सहकार्य गरिने नीति कार्यक्रममा समावेश छ ।
दैनिक रुपमा उत्पादन हुने घर परिवार तह वा अस्पताल, बिद्यालय, कार्यालयजस्ता सार्वजनिक क्षेत्रबाट संकलन हुने फोहोरलाई ब्यवस्थित रुपमा विसर्जन गर्न वा प्रशोधन गरी विक्रि गरिने, फोहोरमैला प्रशोधन केन्द्रको स्थापना गरिने बुँदालाई प्रत्येक वर्षको नीति तथा कार्यक्रममा निरन्तरता दिइएको छ । तर, सो नीति तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन भएको छैन । यो बर्ष पनि उपमहानगरले नगरको फोहरलाई मोहरमा बदल्न र दीर्घकालीन व्यवस्थापन गर्न डम्पिङ साइडको व्यवस्था र फोहरलाई वर्गीकरण तथा व्यवस्थापनका लागि १ करोड २५ लाख विनियोजन गरिएको छ ।
हाल उपमहानगरपालिकाले काम चलाउका रुपमा फोहर बिसर्जन तुलसीपुर महेन्द्र स्कुल नजिकै शिवशक्ति टोलको खोल्सामा गर्दैै आएको छ । स्थायी डम्पिङ साइडको अभावका कारण नगरपालिकामा फोहर बिर्सजनमा समस्या हुने गरेको छ । उपमहानगरपालिकाका प्रवक्ता डाँगीले फोहरलाई मोहरमा बदल्न दीर्घकालीन डम्पिङ साइडको व्यवस्थापनका लागि आफूहरु लागेपनि स्थान अभाव भएको बताउनुभयो ।
स्थायी डम्पिङ साइड बनाउने र फोहोरलाई व्यवस्थित रुपमा व्यवस्थापन गर्न जमिनको खोजी गरेको भएपनि उपयुक्त जमिन नभेटिदा समस्या भएको प्रवक्ता डाँगीको भनाई छ । ‘हामीहरुले नीति तथा कार्यक्रममा प्राथमिकता दिएका छौँ र बजेट पनि ल्याएका छौं, स्थान अभावले काम हुन सकेको छैन् हामीहरु जग्गाको खोजीमै छौंँ’, डाँगीले भने । अहिले फोहर वर्गीकरण नहुँदा र स्थायी डम्पिङ साइड नहुँदा समस्या आउने गरेकोे उनले बताए । अहिले तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाले फोहर बिसर्जन गर्ने स्थायी ल्याण्डफिल्ड साइड नहुँदा फोहरको बर्गीकरण समेत नगरेर उठाउने गरेको छ ।
तुलसीपुरमा स्थायी डम्पिङ साइड निर्माणका लागि पहल गरिएपनि सो विषय छलफलमा मात्र सीमित भएको छ । डम्पिङ साइड नहुँदा त्यसको प्रत्यक्ष मारमा बजारदेखी दक्षिण क्षेत्रका गाउँ परेका छन् । तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाको दक्षिण तर्फका टारिगाउँ, गोलौरा, गोलौरी, गौरीगाउँलगायतका किसानहरुले तुलसीपुर बजार हुँदै बग्ने कुलाको फोहर जाँदा बर्षेनी समस्या ब्यहोर्दै आएका छन् ।
तुलसीपुर बजारका वरपर रहेका कुला तथा नालामा फोहर फाल्दा त्यसको प्रत्यक्ष मारमा यहाँका किसानहरु परेका छन् । कुलो तथा नालामा पसलबाट निस्कने फोहर, सुई, सिसा तथा प्लाष्टिकजन्य वस्तु तथा कपडाको टुक्रा जस्ता फोहरहरु जथाभावी फाल्नाले वर्षातको समयमा बाढी आएको बेला सो फोहर किसानको खेतबारीमा सोझै जाने गरेको छ । बर्षातको पानीले सबै फोहरहरु बगाएर किसानको खेत तथा घर आँगनमा थुपारेको हुन्छ । दिनहुँजसो खेतमा प्लाष्टिक र कुलोले बगाएर ल्याएको फोहर टिप्न बाध्य भएको किसानहरु बताउँछन् । खेतैभरि फोहरको डुंगुर जम्मा हुने समस्या रहेको छ ।
खेतमा कुलोले बगाएर ल्याएको प्लाष्टिकले गर्दा खेत जोत्न कठिनाई हुनुका साथै प्लाष्टिकले गर्दा खेतको माटो समेत बिग्रिएको किसानहरु बताउँछन् । त्यसै गरी फोहरले गर्दा खेतीयोग्य जमिनमा असर गर्नुका साथै नोक्सानी पुर्‍याएको भन्दै गुनासो गर्ने गरेका छन् । पालिकाको स्थायी ल्याण्डफिट साइट नहुँदा जैविक तथा अजैविक फोहर वर्गीकरण नहुँदा पनि यस्तो समस्या उत्पन्न हुने गरेको छ । तर, वडा नम्बर १२ का अध्यक्षसमेत रहेका प्रवक्ता डाँगीले चाहिं समस्याको दीर्घकालीन समाधानका उपायहरुको खोजी भइरहेको बताउनुभयो । तुलसीपुर उपमहानगरपालिकामा जनप्रतिनिधि आउनुभन्दा अगाडी बजारमा जथाभावी रुपमा फोहोर फाल्ने गर्दा बजार दुर्गन्धित तथा कुरुप थियो । तर, जनप्रतिनिधि आइसकेपछि चाहिं बजारको फोहोरलाई उठाउने र सफा गर्ने काम गरिएपनि नीति तथा कार्यक्रममा समावेश भए अनुसार दीर्घकालिन समाधानको उपाय कार्यन्वयनमा आएको छैन ।

फोहोर व्यवस्थापनमा असफल

लमही नगरपालिका पनि फोहोर व्यवस्थापनमा सफल हुन सकेको छैन् । बजार क्षेत्रवाट संकलन भएको फोहोर लमही नगरपालिका – ५ मा रहेको अजम्मरी सामुदायिक बनमा बनाइएको डम्पिङ साइडमा फाल्ने गरिएको छ । जनप्रतिनिधि आएको पहिलो बर्ष गल्ने फोहोरलाई कम्पोष्ट मल बनाउने तथा नगल्ने फोहोरलाई फेरी प्रयोग गर्ने गरी योजना बनाइए पनि चार बर्षसम्म पनि काम हुन सकेको छैन । लमही नगरपालिका वातावरण तथा सरसफाई शाखाकी प्रमुख गायत्री थापाले फोहोर व्यवस्थापनको योजनाअनुसारको काम हुन नसकेको बताउनुभयो ।

तीन बर्षमा फोहोरलाई संकलन गरी फाल्ने काम मात्र गरिएको छ । आर्थिक वर्ष २०७७/०७८ को पहिलो महिना गल्ने र नगल्ने फोहोरलाई छुट्ट्याएर डम्प गर्ने योजनाअनुसार अभ्यास गरिएको थियो । करिव एक महिना गल्ने र नगल्ने फोहोरलाई छुट्याएर उठाउने काम गरियो । तर, पछि बजार क्षेत्रका बासिन्दाले गल्ने र नगल्ने फोहोरलाई छुट्याएर दिन सकेनन् जसले गर्दा यो काम पनि सफल हुन सकेन ।

जनप्रतिनिधि आएको चार बर्षमा फोहोरलाई मोहर बनाउने कामलाई प्राथमिकता नदिदा पालिका फोहोर व्यवस्थापनमा असफल देखिएको हो । अहिले गल्ने, नगल्ने, सिसाका टुक्रा, प्लाष्टिक एकैठाउँमा डम्प गर्ने गरिएको छ जसले गर्दा बन क्षेत्रमा कामका लागि जानेहरुलाई दुर्गन्धले सताउने गरेको छ । लमहीकी स्थानीय सरिता चौधरीले गाई भैसीका लागि घाँस काट्न तथा अन्य कामका लागि जंगल जाँदा दुर्गन्धले सताउने गरेको बताउनुभयो । बजार क्षेत्रमा खासै फोहोर नभएपनि जंगल भने फोहोर बन्दै गएको चौधरीको भनाई छ ।

फोहोर व्यवस्थापनको लागि सचेत हुन आवश्यक भएको भन्दै नगरपालिकाले पालिकाका एक सय ३ टोल विकास संस्थाका पदाधिकारीलाई तालिम दिएको छ । नगरबासीमा भएको चेतनाको अभावका कारण फोहोर व्यवस्थापनमा चुनौती भएको भन्दै तालिम दिने काम गरिएको सरसफाई शाखा प्रमुख थापाले बताइन् । फोहोर व्यवस्थापन गर्न भन्दै यो बर्ष ७५ लाख रुपैँया बिनियोजन गरिएको पनि उहाँले जानकारी दिनुभयो । पहिले बजार तथा बसपार्क क्षेत्रमा अत्याधिक फोहोर हुने गरेको भएपनि पछिल्लो समयमा भने बजारको फोहोरलाई उठाउने र नियमित सफा गर्ने काम गरिएको छ । तर, फोहोर उठाएपनि त्यसलाई फेरी प्रयोग गरिने योजना अनुसारको काम भने गर्न सकिएको छैन । फेरी प्रयोग गर्ने विषय पालिकाको प्राथमिकतामा नपरेको हुँदा समस्या भएको हो ।

फोहोर व्यवस्थापनमा सकस

उता दाङको पश्चिम बबई गाउँपालिकामा डम्पिङ साइड बनाउन सकिएको छैन । डम्पिङ साइड नहुँदा फोहोर व्यवस्थापनमा सकस परेको छ । बजार क्षेत्रवाट उत्पादन हुने फोहोर व्यक्तिलेनै व्यवस्थापन गर्ने गरेका छन् जसले गर्दा बजार नजिक बस्ती, खाली जमिनमा तथा बजार क्षेत्रमा फोहोर देखिने गर्छ । बजार क्षेत्र सानो भएकाले फोहोर खासै संकलन नहुँने भन्दै फोहोर व्यवस्थापनको बिषयलाई पालिकाले प्राथमिकता नदिएको हो ।

गाउँपालिका सुचना अधिकारी भुवन चन्द (बालान) ले यो बर्ष डम्पिङ साइड बनाउने प्रक्रिया अगाडी बढेको जानकारी दिए । त्यसका लागि बजेटको व्यवस्थापन समेत गरिएको छ । ल्याण्डफिल साइटका लागि १० लाख रुपैँयाँ, फोहोर व्यवस्थापन शीर्षकमा ४ लाख रुपैँया तथा फोहोर उठाउने ट्याक्टर खरिदका लागि २० लाख रुपैँया बजेट बिनियोजन गरिएको बताए । आगामी बर्षसम्म फोहोर व्यवस्थापनको सबै कामहरु गरिने चन्दको भनाई छ ।

जंगलमा फाल्दै फोहोर

राप्ती गाउँपालिकामा डम्पिङ साइड बनाइएको छैन । बजार क्षेत्र सानो भएकाले डम्पिङ साइड बनाउने काम प्राथमिकतामा नपरेको गाउँपालिका अध्यक्ष नुमानन्द सुवेदीले बताए । गाउँपालिकाले स्थायी डम्पिङ साइड नबनाएर पुरानो भालुवाङ क्षेत्रस्थित जंगलमा बजारको फोहोर जथाभावी फाल्ने गरेको छ । गाउँपालिकामा भएको एउटा ट्याक्टरले फोहोर संकलन गरेको छ । पालिकामा फोहोर मैला ब्यवस्थापन शाखा हुनुपर्ने भएपनि राप्तीमा छैन । उता गढवा गाउँपालिकाले चाहिं वडा नं. ५ को जंगलमा फाल्ने गरेको छ ।

पालिकाहरु फोहोरमैला व्यवस्थापन ऐन विपरित

फोहोरमैला ऐन २०६८ ले फोहरमैला व्यवस्थापन गर्ने गराउने दायित्व स्थानीय तहलाई तोकेको छ । फोहरमैलाको व्यवस्थापन गर्न स्थानान्तरण केन्द्र (ट्रान्सफर स्टेशन), ल्याण्डफिल साइट, प्रशोधन प्लाण्ट, कम्पोष्ट प्लाण्ट, बायो ग्यास प्लाण्टलगायत फोहरमैलाको संकलन, अन्तिम विसर्जन तथा प्रशोधनका लागि आवश्यक पर्ने पूर्वाधार तथा संरचनाको निर्माण र सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारी स्थानीय तहको हुने ऐनमा समेटिएको छ ।

डम्पिङ साइड बनाउने र डम्पिङ साइड बनाउँदा जनस्वास्थ्य तथा वातावरणमा प्रतिकूल असर नपर्ने गरी बनाउनुपर्ने छ भने त्यस स्थानमा दुर्गन्ध नआउने गरी आवश्यक व्यवस्था समेत गर्नुपर्ने ऐनमा उल्लेख छ । स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रभित्र संकलन भएको फोहरमैलालाई व्यवस्थापन तथा स्थायी रुपमा विसर्जन गर्नको लागि वातावरणसम्बन्धी प्रचलित कानूनको अधीनमा रही फोहरमैला व्यवस्थापन स्थल (स्यानिटरी ल्याण्डफिल साइट) तोक्न सक्ने, जथाभावी रुपमा फाहोरमैला फाल्न नहुने ऐनमा उल्लेख छ ।

मानव कल्याण तथा बातावरण संरक्षण केन्द्रका संस्थापक अध्यक्ष तथा बातावरणविद् श्रीमन न्यौपाने जंगलमा जथाभावी रुपमा फोहोरमैला फाल्न नहुँने बताउनुहुन्छ । यो फोहोरमैला ऐन तथा नियमावली विपरितको कार्य भएको बताउनुभयो । जंगलमा जथाभावी रुपमा फोहोर फाल्दा बोटविरुवा रुखहरुलाई असर गर्ने, खोलानाला नजिकै भए बगेर खेतवारी तथा जमिनमा प्रदुषण हुने, जैबिक बिबिधतालाई असर गर्ने पनि उहाँले बताउनुभयो । जंगली जनावर चराचुरुङ्खीलाई असर गर्ने भन्दै बातावरणका हिसावले बनक्षेत्र भन्दैमा जहाँ मन लाग्यो त्यहाँ फोहोर फाल्न नहुँने न्यौपानेको भनाई छ । दाङको घोराही उपमहानगरपालिका, तुलसीपुर उपमहानगरपालिका तथा लमही नगरपालिकाले फोहोर मैला ब्यबस्थापन कार्यबिधि बनाएको भएपनि अन्य गाउँपालिकाले भने कार्यबिधि नै बनाएका छैनन् । जसले गर्दा दाङका गाउँपालिकाले अहिलेसम्म उचित रुपले फोहोरको व्यवस्थापन गर्न सकेका छैनन् ।

 

फोरलेन सडकको काम कछुवा गतीमा पनि भएन

निर्माण सकिनुपर्ने समयमा सात प्रतिशत मात्रै काम

राप्ती पोष्ट समाचारदाता

निर्माण सम्पन्न हुनुपर्ने समयमा करिव सात प्रतिशत मात्रै काम सकिएको कुहिरेपानी तुलसीपुर सडक खण्ड फोर लेनको काम अघि बढ्ने भएको छ । मुख्य ठेकेदार भारतीय कम्पनीबाट सडक निर्माणको जिम्मेवारी पाएका दाङका निर्माण व्यवसायीले काम गर्न नसकेपछि अर्का निर्माण व्यवसायीले कामको जिम्मेवारी लिएका छन् । सोही अनुसार फोर लेन सडकको काम अघि बढ्न थालेको हो ।

अमेरिकी डलरमा एक करोड ११ लाख ४२ हजार तीन सय रुपैयामा भारतीय निर्माण कम्पनीले निर्माणको जिम्मेवारी पाएको थियो । सुरुमा भएको सँझौता अनुसार आगामी पुसमा सकिसक्नुपर्ने काम हालसम्म करिव सात प्रतिशत मात्रै सकिएको छ । निर्माणको काम २०१९ जनवरी अर्थात २०७५ पुस १४ गतेबाट सुरु भएको थियो । त्यतिवेला सुरु भएको काम ११ अगष्ट २०२१ अर्थात आगामी साउन २७ गते सकिसक्नुपर्ने थियो । निर्माणको जिम्मेवारी लिएका व्यक्तिहरुले काम समयमा नगरेका कारणले गर्दा फोरलेन सडकको काम समयमा सम्पन्न हुन सकेन ।

फोरलेन सडकको काम सुरु भएर टुङ्गोमा नपुग्दा घोराही तुलसीपुर सडकमा यात्रा गर्नेहरुले निकै सास्ती खेप्दै आएका छन् । फोरलेन सडक भनिएपनि कतै दुई लेन त कतै चार लेन रहेको निर्माण कन्सल्टेन्सीका इञ्जिनियर आशिष कँडेलले जानकारी दिनुभयो । उहाँका अनुसार कुहिरेपानी देखि तुलसीपुरम्म गरेर करिव २९ किलोमिटर सडक विस्तारको आयोजनामा परेको छ । ववई नदीदेखि घोराहीको डिके पेट्रोलपम्पसम्मको सडक एक खण्ड रहेको छ भने अर्को खण्ड घोराही देखि तुलसीपुरसम्मको रहेको छ ।

घोराहीको डिके पेट्रोलपम्पसम्मको सडक दुई लेनको मात्रै रहेको छ । यस्तै डिके पेट्रोलपम्पदेखि सर्रा चोकसम्मको सडक चारलेन रहेको छ । यस्तै सर्रा चोकबाट नारायणपुरको झारवैरा चोकसम्मको सडक दुई लेन रहेको छ । त्यसउता खैरा चोकसम्मको सडक चारलेनको हुनेछ । खैराबाट दुधरासम्मको सडक दुईलेन मात्रै हुनेछ भने दुधरासदेखि तुलसीपुरको हात्तीखौवासम्मको सडक चारलेन हुनेछ । यसरी कुहिरेपानी घोराहीसम्मको सडक साढे छ किलोमिटर रहेको छ भने घोराही देखि तुलसीपुरसम्मको सडक २१.६६ किलोमिटर रहेको छ ।

पुरानो निर्माण व्यवसायी अनुप पाण्डेले काम अघि बढाउन नसकेपछि आफूहरुले कामको जिम्मेवारी लिएको निर्माण व्यवसायी द्रोण दुलालले बताउनुभयो । उहाँले अहिले हिसाव किताव दिने लिने काम सुरु भएको जानकारी दिदै करिव ८० प्रतिशत काम सकिएको बताउनुभयो । उहाँले आगामी १८ महिनामा सडकलाई पूणर्ता दिने विश्वास दिलाउनुभयो ।
सोमबार जिल्ला प्रशासनमा कार्यालयमा आउनुभएका निर्माण व्यवसायी दुलालले प्रमुख जिल्ला अधिकारी रामबहादुर कुरुम्वाङका अघिल्तिर पत्रकाहरुलाई भन्नुभयो-‘निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने सामग्री उपलव्ध हुन सक्यो भने केही महिनामा नै देखिने गरी काम गर्नेछु ।’ उहाँले अवको केही महिनामा कम्तीमा पनि आठ किलोमिटर सडक पिच गर्ने गरी काम अघि बढाउने योजना सुनाउनुभयो ।

कुहिरेपानी तुलसीपुर सडक विस्तारको काम आगामी साउन २७ गते सकिनुपर्नेमा समयमा काम नभएपछि पहिलो पटक एक सय ४५ दिन म्याद थप भएको थियो । अघिल्लो पटकको लकडाउन आदी इत्यादी कारणले समय थप गरिएको थियो । त्यतिवेला थपिएको समयमा पनि निर्माण व्यवसायीले काम गर्न सकेनन् । पहिलो पटक थपिएको म्यादमा काम गर्न नसकेपछि पुन एक सय २९ दिन म्याद थपिएको थियो । पहिलो पटक थपिएको समय अनुसार निर्माण सक्ने समय आगामी पुस १९ गतेसम्म छ । पहिलो पटक थपिएको म्यादमा पनि काम सकिने नभएपछि दोस्रो पटक म्याद थप गरिएको थियो । दोस्रो पटक थपिएको म्याद अनुसार आगामी २०७९ साल जेठ ५ गतेसम्म रहेको छ ।

जति नै म्याद थप गरिएपनि सडक विस्तारको काम सुन्य जस्तै भएपछि प्रमुख जिल्ला अधिकारी रामबहादुर कुरुम्वाङले पहल थाल्नुभएको छ । उहाँले दाङ जिल्लाका लागि सवैभन्दा ठूलो योजनाका रुपमा रहेको फोरलेन सडकको अवस्थाका बारेमा सवैको चासो रहेको बताउनुभयो । उहाँले आफू दाङ आएदेखि नै फोरलेन सडकका बारेमा चासो राखेको भन्दै फोरलेन सडकको कामलाई कुनै पनि हालतमा अघि बढाउनुपर्ने बताउनुभयो । दुई पटकको लकडाउनको समयमा फोरलेन सडकको काम तिव्रताका साथ हुनुपर्नेमा यसो नभएको गुनासो गर्नुभयो । अघिल्लो पटकको लकडाउनको समयमा आफू बाँके जिल्लामा रहेको र त्यहाँ कतिपय कामलाई तिव्रता दिइएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी कुरुम्वाङले बताउनुभयो ।
फोरलेन सडकका लागि ७३ प्रतिशत समय सकिएको र काम भने सात प्रतिशत भएको छैन । जवकी यो समयमा कम्पतीमा पनि ३६ प्रतिशत काम सकिनुपर्र्ने थियो । निर्माण व्यवसायीले पहिलो चरणमा १० लाख ६३ हजार डलर, दोस्रो चरणमा तीन लाख १९ हजार डलर र तेस्रो चरणमा दुई लाख १ हजार डलर बुझिसकेका छन् । तेस्रो चरणमा काम अत्यन्त सुस्त भएपछि निर्माण व्यवसायीलाई भ्याट बापतको पैसा मात्रै दिइएको कन्सल्टेन्सी इञ्जिनियर कँडेलले बताउनुभयो ।

दाङबासीका लागि अहिले सवैभन्दा चासोको सडक भनेको यहि फोर लेन सडक रहेको छ । फोरलेन सडकको काममा लुम्विनी प्रदेशका मुख्यमन्त्रीको पनि चासो रहेको छ । लुम्विनी प्रदेशका मुख्यमन्त्री शंकर पोखरेलले कुहिरेपानी-तुलसीपुर सडकमा निर्माण गर्न थालिएको फोरलेन सडकको कामलाई तिव्रता दिनका लागि निर्माण व्यवसायी, स्थानीय प्रशासनलाई ताकेता गरिरहनुभएको छ ।

लागुऔषध नियन्त्रणमा प्रहरीको सक्रियता

नौ किलो चरेश र ब्राउन सुगर सहित पाँच जना पक्राउ

विमला घर्ती / राप्ती पोष्ट

घोराही / लागुऔषध नियन्त्रण गर्नका लागि प्रहरीले सक्रियता बढाएको छ । दाङ जिल्लालाई सेफ जोनका रुपमा लिएर कारोबार गर्दे आएकाहरुलाई नियन्त्रण गर्न थालिएको प्रहरीले बताएको छ ।

यसका लागि योजनानै बनाएर अगाडी बढेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङका प्रहरी नायब उपरीक्षक तथा प्रवक्ता मुकुन्द प्रसाद रिजालले बताउनुभयो । पछिल्लो समय दैनिक जसो लागुऔषध कारोबारीहरुलाई पक्राउ गर्न थालिएको छ । बिहीबार नौ किलो नौ सय ३० ग्राम अबैध लागुऔषध चरेश सहित दुई जनालाई पक्राउ गरि सार्वजनिक गरिएको छ । उनिहरुलाई ६ गते गढवा गाउँपालिका एक धानखोला स्थित हुम्ला रलिङ होटेलवाट पक्राउ गरिएको हो ।

पक्राउ पर्नेमा बाग्लुङ जिल्ला सिनिखोला गाउँपालिका वडा नं. एकका २१ बर्षका सुदिप सिंजाली मगर र साही गाउँपालिका २ का ३० बर्षिय रेम वहादुर भुजेल रहेका छन् । बुधवार दिउँसो ३ बजेतिर गढवा गाँउपालिका वडा नंं १ धानखोला स्थित हुम्ला रलिङ्ग होटलमा चरेशको कारोवार भईरहेको सूचनाका आधारमा खानतलासी गर्दा सेतो प्लाष्टिकमा बेरी ईट्टा आकारको २० थान फेला परेको प्रवक्ता रिजालले जानकारी दिनुभयो । दुवैजनालाई नियन्त्रणमा लिएर थप अनुसन्धान भई रहेको प्रहरीले बताएको छ ।

लागु औषध नियन्त्रण ऐन २०३३ को परिच्छेद-३ को दफा १४ को खण्ड (घ) को ४ मा भएको व्यवस्था वमोजिम दुई किलो ग्राम देखि दश किलो ग्राम सम्मको परिमाण भए एक वर्ष देखि ३ वर्ष सम्म कैद र पाँच हजार रुपैया देखी पच्चिस हजार रुपैया सम्म जरिवाना हुने कानुनी व्यवस्था रहेको छ ।

यस्तै लागुऔषध ब्राउनसुगरसहित तीन जना एकैदिन पक्राउ परेका छन् । पक्राउ पर्नेमा एक जना महिला र दुई जना पुरुषहरु रहेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङले जनाएको छ । प्रहरीले बुधवार फरक फरक ठाउँबाट उनीहरुलाई पक्राउ परेको हो । प्रहरीले तुलसीपुर उपमहानगरपालिका-१३ डम्वरगाँउमा खटिएको इलाका प्रहरी कायालय तुलसीपुरको चेकिङमा टोलीले चेकजाचका क्रममा तुलसीपुर-१ पैयाखोरे निवासी १८ बर्षीय प्रेमप्रकाश विक र तुलसीपुर ५ निवासी १४ बर्षीय किरण विकलाई पक्राउ गरेको हो ।

प्रहरीले प्रेमप्रकाश विकले चलाएको रा ५ प ८५१५ नम्वरको नेपालगंजबाट तुलसीपुरतर्फ जाँदै गरेको मोटरसाइकल रोकी चेकजाच गर्ने क्रममा उनीहरुलाई पक्राउ गरेको थियो । चेकजाँचका क्रममा किरण बिकले लगाएको मास्कभित्र लुकाईछिपाई राखेको अवस्थामा ३ वटा पुरिया दुई ग्राम लागुऔषध ब्राउन सुगरसहित उनीलाई पक्राउ गरेको प्रवक्ता रिजालले जानकारी दिनुभयो । त्यसैगरी प्रहरीले बुधवार नै तुलसीपुर उपमहानगरपालिका-१३ दमारगाँउबाटै सात ग्राम लागुऔषध ब्राउनसुगरसहित एक महिलालाई पक्राउ गरेको छ ।

प्रहरीले नियमित चेकजाचका क्रममा नेपालगंजबाट तुलसीपुरतर्फ आउदै गरेको ना ४ ख ७२९४ नं.को बसमा तुलसीपुरतर्फ आउँदै गरेकी तुलसीपर उपमहानगरपालिका-६ भिआईपी टोल निवासी ४५ बर्षीय चामुकुमारी विश्वकर्मालाई पक्राउ गरेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङका प्रहरी नायव उपरिक्षक रिजालले जानकारी दिनुभयो । आफुले बोकेको लेडिज ब्यागभित्र लुकाईछिपाई राखेको अवस्थामा प्रहरीले ७ ग्राम लागुऔषध ब्राउन सुगर जस्तो देखिने खैरो धुलो पदार्थ सहित पक्राउ गरेको थियो । उनलाई थुनामा राखेर थप अनुसन्धान भैरहेको प्रहरीले जनाएको छ ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङका प्रहरी उपरिक्षक सुरेश प्रसाद काफ्लेले दाङ जिल्लामा लागु औषधको कारोवार रोक्नका लागि सवैको सहयोग आवश्यक परेको बताउनुभएको छ । उहाँले दाङ जिल्लामा लागु औषध सेवन गर्नेहरुको संख्या अत्यधिक रहेको भन्दै यसलाई रोक्नका लागि सवैको सामुहिक प्रयास आवश्यक रहेको बताउनुभयो । उहाँले जिल्लामा लागु औषध ओसार पसार रोक्नका लागि जिल्लाका सवै प्रहरी संयन्त्र परिचालन गरिएको बताउनुभयो । सवैठाउँमा चेकजाँचलाई कडा बनाइएको र सम्भावित स्थानमा खोजतलास गर्ने कामलाई निरन्तरता दिइएको पनि प्रहरी उपरिक्षक काफ्लेले बताउनुभयो ।

आँखी झ्यालबाट अधिकारी वंशधर नियाल्दा

अधिकारी समाजका पूर्व उपाध्यक्ष समेत रहनुभएका पद्मप्रसाद शर्माले अधिकारी समाजको स्थापना र ऐतिहासिक पृष्ठभूमिलाई समेटेर लेख श्रृङ्खला तयार पार्नुभएको छ । यसलाई क्रमशः प्रकाशित गरिनेछ ।

पद्मप्रसाद शर्मा (अधिकारी)

हालको प्युठान जिल्लामा पर्ने तत्कालिन उदयपुर राज्य (कतै उदैपुर उल्लेख भएको पाइन्छ ) जहाँ ब्राह्मण राजा जसुधर र उनका सन्ततिहरुले सत्र पुस्ता राज्य गरेका थिए । कश्यश्प गोत्रीय यी अधिकारीहरुको त्रिप्रवरमा काश्यप, आवत्सर, असित हो । अधिकारीहरु अनिलो र नुनिलो दुईवटा शाखाका पाइन्छन् । यी उदयपुरे अधिकारीहरुको अनिलो शाखा हो । यी अधिकारीहरुलाई कार्की भनेर पनि चिनिन्छ । मुल थलो जुम्लामा रहँदा जुम्लेली राजाले कर अधिकारीको पद दिएकाले कर अधिकारीलाई कार्की भनिएको हो भन्ने भनाइ पाइन्छ । कतिपय उदयपुरे अधिकारीहरुले अहिले पनि आफ्नो थरको स्थानमा कार्की लेख्ने गर्दछन् । त्यतिमात्र होइन जतिवेला राज्य सञ्चालन गर्दथे त्यतिवेला विभिन्न राज्यबाट प्राप्त पत्रानुसार राजाका नामको पछाडिबाट कार्की उल्लेख गरिएको पाइन्छ । जस्तो हरिप्रसाद उपाध्याय कार्की । कतै हरिप्रसाद कार्की उपाध्याय पनि उल्लेख गरेको पाइन्छ ।

उदैपुर राज्यको अधिकांश भाग हाल प्युठान जिल्लाको माण्डवी गाउँपालिकामा पर्दछ भने केही भाग दाङ जिल्लाको वंगलाचुली गाउँपालिकामार केही भाग देउखुरी उपत्यकाको राप्ती गाउँपालिकामा पर्दछ । कश्यप गोत्रीय यी कार्की अधिकारीहरुको मूल थलो यही उदयपुर हो । हाल देशका विभन्न भागमा छरिएर रहेका छन् । खागगरि प्युठानको रातापानी, मर्कावाङ, तिराम, तिमिले, बाङ्गेसाल , नयाँगाउँ र पहिले राजधानी भएको भूमि उदयपुरकोट (जसलाई धोवाघाटकोटका नामले चिनिन्छ ) आदि स्थानहरुमा अहिले पनि बसोवास रहेको पाइन्छ । यी गाउँ बस्तीहरुमा अहिले पनि अधिकारीहरुको बाक्लो वस्ती रहेको छ । यसका अतिरिक्त दाङ जिल्लाको दाङ उपत्यका र देउखुरी उपत्यकाका विभिन्न गाउँ शहरमा बसोवास गर्ने गर्दछन् । त्यसो त बाँके र बर्दिया जिल्लाका विभिन्न भागमा पनि वसोवास रहेको छ । आजभन्दा साठी वर्ष पहिले ५०० कुरीया कार्की भन्ने गरेको सुनिन्थ्यो । यी अधिकारीहरु उल्लेखित जिल्लाका अतिरिक्त सानो संख्यामा अन्य जिल्लाहरुमा पनि वासोवास गर्ने गर्दछन् । नेपालमा तत्कालिन समयमा रहेका वाइसे चौवेसे राज्यहरुमा उदयपुर राज्य वाहेक अन्य कुनै पनि राज्यमा ब्राह्मण राजा भएको इतिहास पाइदैन । धेरैलाई यी अधिकारीको वारेमा निकै चासो रहेको छ ।ब्राह्मणहरुले राज्य गर्नु र यी अधिकारी थरका हुँदाहुँदै पनि कसैले कार्की लेख्ने र कार्की भनिने हुनाले पनि चासो बढेको हुनसक्छ ।

चासोको कुरा गर्दा नेपालमा राज्य एकीकरण अभियानका क्रममा विक्रम सम्वत १८४३ मा शाहवंशीय सेनाहरु उदयपुरकोटपुगेका थिए । त्यतिवेला राजा इच्छाराम राजा भएको पाइन्छ । त्यतिवेला एकीकरण अभियानको नेतृत्व गरेका काजी दामोदर पाण्डे,जगजित पाण्डे, सरदार प्रवल राना र सुब्बा फौदसिंहले नेतृत्व दलसंग सम्पर्कगरि उदैपुर राज्यमा कुनै सेना नभएको र आफ्नै सिक्का समेत नभएको कुरा दर्शाएर ब्राह्मण राज्य भएकाकारणले हरण गर्न नहुने कुरा राखेपछि अभियानका अभियन्ताहरुले नेपाल सरकारको अधिनमा रहनेगरि उदयपुर राज्य स्विकार गरेको पाइन्छ । हरेक राज्यमा सेना प्रहरीहरु हुने गर्दछन् । तर उदैपुर राज्यमा कुनै सेना प्रहरी थिएनन् । राज्यका वासिन्दहरुआफै अनुशासितभएर नागरिक कर्तव्य पुरा गरेको पाइन्छ । ब्राह्मण राजाहरुले राज्य गर्ने हुनाले यसको राजपाठ अरुको भन्दा भिन्दै, नीतिशास्त्र अनुरुप शासन व्यवस्था सञ्चाचलन भएको थियो भन्ने कुरा पुर्वजहरुबाट सुन्न पाइन्छ । सायद यसरी नीतिशास्त्रबाट राज्य सञ्चालन गर्ने र स्वअनुशासनमा रहेर नागरिकहरुले कार्य गर्ने गरेको यो पहिलो राज्य हुनसक्छ ।
राजा रुद्रमणिको निधन हुँदा उनका छोरा जागेश्वर कम उमेरका भएकोहुनाले तत्कालिन चौतरिया जशोधरलाई राजपाठको हेरचाह गर्ने जिम्मा दिइयो । चौतरिया जशोधरको निधन पछि उनका छोरा मोतिराम चौतरिया भए । बाबुले राज्य सञ्चालन गरेको अनुभव र चौतरिया पदवी आफूले निर्वाह गर्न पाएकाले उनलाई पदको जिम्मेवारी वहन गर्न कुनै गह्रो भएन । चौतरिया मोतीरामका नौ भाइ छोराहरु थिए । त्यस मध्यका जेठा छोरा थिए जगन्नाथ । बाबुको निधन पछि र अर्को हुनेवाला चौतरियाको उमेर नपुगेका कारणले केही समयका लागि जगन्नाथले चौतरियाको जिम्मेवारी पाएका थिए । ति चौतरिया मोतीरामका सन्ततिहरुले आफ्ना पूर्वजहरुको कार्यलाई लिविवद्ध गर्नुका साथै वंश वृतान्त तयार पार्नका लागि साविक ढिकपुर गाविस अस्पारा गाउँमा मोतीरामका सन्ततिहरुको प्रथम भेला २०५५ साल मार्गमा सम्पन्न गरेका थिए । त्यसको दुई महिनापछि अर्थात २०५५मघ महिनामा दोस्रो भेला मोतीरामका कनिष्ठ पुत्रका सन्तति नारायण अधिकारीको निवास अम्वापुरमा सम्पन्न भयो । उक्त भेलाले सम्भव भएसम्म सम्पूणर् अधिकारी वन्धुहरुको भेला गर्ने र वंशावली प्रकाशन गर्ने निणर्यो गर्‍यो । उक्त भेलाको खवर राजा हरिप्रसादका कनिष्ठ पुत्र (राजाबाबु) गजराज समक्ष पुराइयो । सम्पूणर् वन्धुहरुको प्रथम भेला राजाबाबु गजराजको निवास भैसाहीमा सम्पन्न भयो । उक्त भेलाले मासिक रुपमा भेला गर्ने र वंशावलीको लगत लिने निणर्य गर्‍यो । त्यस अघि लामो समय देखि काममा खटेर चौतरिया मोतिरामका सन्तति यादवप्रसाद अधिकारीले वंशावलीको धेरै भाग संकलन गरिसक्नु भएको थियो । पटक पटक भएको जमघटले छुटेका वंश वन्धुहरुको लगत लिने काममा तीव्रता दियो । तेस्रो भेलादेखि पछिका सबै भेला तथा बैठकहरु भैसाही निवासी राजाबाबु गजराजको निवासमा सम्पन्न भएका थिए । वंशावली टिपोटको प्रथम चरणको कार्य सम्पन्न भएको महसुस भएकाले वंशावली प्रकाशनकालागि मिति २०५६साल पौष २७गतेका दिन प्युठान उदयपुरका राजा जशुधर अधिकारी कार्की वंशजहरुको दाङ भैसाहीमा मिलन कार्यक्रम आयोजना गरियो ।

उक्त मिलनकार्यक्रम (भेला) भैसाही निवासी गजराज शर्माको अध्यक्षता, साविक ढिकपुर ५ चयनपुर निवासी भेलाका ज्येष्ठ बन्धु पंं ऋषिराम उपाध्याय अधिकारीको प्रमुख अतिथ्यताममा सञ्चालन भएको थियो भने कार्यक्रमको सहजीकरण साविक ढिकपुर ७ अस्पारा निवासी पद्मप्रसाद शर्माले गर्नु भएको थियो । उक्त भेलाले “उदयपुर राज्यको इतिहास तथा राज्यस्थापना गर्ने प्रथम राजा जसुधर सन्तति अधिकारीहरुको वंशको चिनारी गराउन स्वर्गीय पं. प्रेमनारायण अधिकारीबाट प्रयास भएकोमा उक्त प्रकाशनमा संकलित जसुधर सन्ततिका नाम, स्थान, क्रम तथा राज्यको इतिहास सम्वन्धमा छुटेका कुरा, प्रमाण आदिको थप खोजविन सङ्कलन तथा शुद्धिकरणगरि भावि पिंढीलाई पुर्खाको गौरवपूणर् इतिहासका वारेमा अझ वढी जानकारी गराउन तथा भविश्यमा अग्रिम स्थानमा आफ्नो सक्रिय जीवन लगाउन प्रोत्साहित गर्ने पवित्र उद्देश्य राखि मिति २०५६पुस २७मा दाङ भैसाहीस्थित गजराज शर्माको घरमा भएको वन्धुहरुको भेलाबाट तदर्थरुपमा गठन भई कार्यारम्भ गर्ने तदर्थ कार्यकारी समिति गठन गरियो । ‘उपरोक्त कुरा अधिकारी वंशावली तथा इतिहास २०५८मा उल्लेख गरिएको छ ।) तदर्थ समितिमा अध्यक्ष विष्णुप्रसाद अधिकारी तुलसीपुर, सचिव यादव अधिकारी वेलहरी, सदस्यहरुमा वेदनिधि शर्मा अधिकारी नेपालगञ्ज बाँके, हरिहर शर्मा अधिकारी कोठरी, मोहन अधिकारी दुधरास, हिमालय अधिकारी दुधरास , चूडामणि अधिकारी नारायणपुर, कुलराज अधिकारी गैरागाउँ, शिवकुमार अधिकारी गैरागाउँ, रेशमा अधिकारी जजरागाउँ , भगिरथ अधिकारी जजरागाउँ, यनुप्रसाद अधिकारी भैंसकुर्मा, नारायण अधिकारी अम्वापुर , लोकराज अधिकारी फल्कापुर देउखुरी ,नेत्रमणि अधिकारी कौडिया देउखुरी ,केशव दीपक शर्मा नारेवाङ, गजराज शर्मा अधिकारी भैंसाही ,जगन्नाथ अधिकारी बाँसगढी , रमेश अधिकारी हापुर शिवपुर, माधव अधिकारी नेपालगञ्ज बाँके, रामकृष्ण अधिकारी खुरुरिया देउखुरी रहनुभयो । उक्त भेलामा विभिन्न स्थानबाट १३२ जनाको उपस्थिति रहेको थियो । गठित तदर्थ समितिलेको समय समयमा बैठक गर्नुका साथै आफ्नो तत्काल कार्य आरम्भ गर्‍यो ।

तदर्थ समितिले निकै मेहनतकासाथ वंशावलीको पाण्डुलिपि तयार पारेर छपाइको काममा संलग्न भयो । अन्य कृतिप्रकाशन गरेको भन्दा वंशावलीको काम केही जटिल भएकाले उत्तिकै सजग हुनु पर्ने थियो । समितिले निकै सजगताका साथ सकेसम्म त्रुटी नहोस भन्ने कुरामा सजग रह्यो । समितिमा नरहेर पनि गजराज पुत्र भैसाही निवासी डिल्लीराज अधिकारी र दुधरास निवासी मोहन अधिकारी पुत्र अर्का डिल्लीराज अधिकारीले वंशवृक्ष तयारी,कम्युटर टाइप तथा शुद्धा शुद्धिमा निकै सघाउनु भयो । कम्युटर अवधि र छपाइ अवधिभर राजाबाबु गजराज शर्मा अधिकारी आफै खटेर निकै सहयोग गर्नुभयो । वंशावली संकलनमा यादवप्रसाद अधिकारी वेलहरीको जति ठूलो योगदान रह्यो यसलाई पूणर्ता दिनका लागि राजाबाबु गजराज शर्मा अधिकारीले निकै सघाउनु भयो । यसका अतिरिक्त निकै वन्धुहरुको योगदानले विक्रम सम्वत २०५८सालमा ४१०पृष्ठको आकर्षक वंशावली छपाइ सम्पन्न भइ २०५८साल कार्तिक १२गते कोजाग्रत पूणर्िमाका दिन उक्त वंशावली विमोचन सम्मपन्न गरेको पाइन्छ ।

वंशावली प्रकाशनले जसुसन्ततिहरुले आफ्नो थर, गोत्र, प्रवर र राज्यका वारेमा जान्न सक्ने भएका छन् भने आफु कुन पुस्तामा छु ?कुन व्यक्तिसंग के नातापर्दछ भन्ने कुरा सजिलै जान्नसक्ने भएकाछन् । यसकार्यबाटआफ्ना पुर्वजहरुले गरेका कार्यहरुको वारेमा राम्रो जानकारी लिन सकेकाछन् । कतिपय अधिकारी वन्धुहरुले थरको स्थानमा शर्मा मात्र लेख्ने गरेकाले थर याद नहुँदा केही असहज हुने र आपसमै टाढाको सम्वन्ध भएकोमहसुसबाट वंशावली प्रकाशनले यो सबै दुविधा मेटाएको छ । यसमा कतिपय वन्धुहरु अझै जोडिन सक्नु भएको छैन । आगामी दिनमा सोध खोजबाट यसलाई जोडन आवश्यक छ । पहिले टाढाको महसुस हुने अवस्थाबाट अहिले अधिकारी वन्धुहरु मुक्त भएका छन् ।

वंशावली संकलन तथा प्रकाशन तदर्थ समितिले अधिकारी समाजलाई विधिवत रुपमा दर्तागरी कार्य अगाडि बढाउने उद्देश्यले २०५७ सालमा विधान मस्यौदा समिति गठन गर्‍यो । जसको संयोजकमा विष्णुप्रसाद शर्मा अधिकारी तुलसीपुर, सदस्यहरुमा नारायण अधिकारी अम्वापुर र पद्मप्रसाद शर्मा अधिकारी अस्पारा रहनु भयो । उक्त विधान मस्यौदा समितिले विधानको मस्यौदा विभिन्न चरणमा कार्य गरेर तयार पार्‍यो । उक्त विधानलाई दर्ता गर्नकालागि पनि केही विधिहरु पुरा गर्नु पर्दथ्यो । विधान मस्यौदा तयार भए पश्चात नयाँ कार्यसमिति तयार नहुँदासम्मकालागि तदर्थसमिति गठन गर्नुपर्ने र उक्त तदर्थसमितिले मस्यौदा विधान तयारगरि जिल्ला प्रशासनकार्यलयमा नियमसंगत बनाउनु पर्ने । साथै तदर्थसमितिले पारितगरि समितिमा रहेका सबैको दस्तखत हुनु पर्ने प्रवधान अनुसार तयार भएको विधानले तल्काल पूणर्ता पाउन सकेन ।

वंशावली प्रकाशन समितिबाट तयार भएको ४१०पृष्ठको वंशावली मिति २०५८साल कात्तिक १२गते कोजाग्रग पूणर्िमाको दिन घोराही स्थित राप्ती सुपरलजको सभाकक्षमा सम्पन्न भयो । कार्यक्रम वंशावली प्रकाशन समितिका संयोजक विष्णुप्रसाद शर्मा अधिकारी तुलसीपुरको अध्यक्षता र ज्येष्ठ वन्धु अनन्तप्रसाद उपाध्याय अधिकारी अस्पाराको प्रमुख अतिथ्यतामा सञ्चालन भयो । जसको सहजिकरण विधान मस्यौदा समितिका सदस्य पद्मप्रसाद शर्मा अधिकारी अस्पाराले गर्नुभयो । भव्य समारोहका वीचमा “उदयपुर राज्यको इतिहास तथा अधिकारी वंशावली”को विमोचन कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि अनन्तप्रसाद उपाध्यायले गर्नुभयो । उक्त अवसरमा प्रमुख अतिथि अनन्तप्रसाद उपाध्यायलाई वंशावली प्रकाशन समितिद्वारा सम्मान गरिएको थियो । २०५६साल पौष २७गतेका दिन भैसाहीमा भएको भेला पछिको यो दोस्रो वृहत भेलाथियो ।
राप्ती सुपरलजको उक्त भेलामा वंशावली विमोचन सम्पन्न भए पश्चात अधिकारी समाज नामक एक समिति गठनगरि यसै समाज अर्थात यसै तदर्थ समितिका माध्यमबाट विभिन्न रचनात्मक तथा सिर्जनात्मक कार्य गर्नका लागि भेलाले “अधिकारी समाज तदर्थ समिति”चयनगर्‍यो । जसको अध्यक्षमा विष्णुप्रसाद शर्मा अधिकारी तुलसीपुर दाङ, उपाध्यक्ष यादवप्रसाद शर्मा अधिकारी वेलहरी, सचिव पद्मप्रसाद शर्मा अस्पारा, सहसचिव सूर्यप्रकाश शर्मा पाखापानी देउखुरी ,कोषाध्यक्ष दामोदर अधिकारी फुर्सेखाली, सदस्यहरुमा कुलराज अधिकारी गैरागाउँ, लोकराज अधिकारी कौडिया देउखुरी, हिमालयप्रसाद अधिकारी दुधरास रहनु भयो ।

कश्यप गोत्रीय उदैपुरे राजा जसुधरका सन्ततिहरुमा सद्भाव,प्रेमभाव,र सहयोगात्मक स्वभावको विकास गर्न तथा एकै पूर्वजका सन्ततिहरुको स्वाभिमान जगाई आपसमा पहिचान र सद्भाव विकासगर्ने पवित्र उद्देश्यकासाथ अधिकारी समाजको तदर्थसमिति गठन गरिएको थियो । त्यसो त समाज र राष्ट्र उत्थानको निम्ति समाजबाट सक्दो सहयोग पुर्‍याउने र कूलपूजा परंपरालाई निरन्तरता दिन बल पुर्‍याउने समेत यो समितिको उद्देश्य रहेको हो ।

जसुसन्ततिहरुको आपसी मिलनले अन्य क्षेत्रमा समेत सहयोग हुने र पूर्वजहरुको कार्यकूशलताको वारेमा जानकारी दिनु र लिनु सान्दर्भिक हुनेरहेछ । हामीले सामान्यतया हेर्दा एक जात वा जाति वा एउटा थरका मानिसहरु संगठित भएर के हुन सक्छ ? भन्ने प्रश्नगर्न पनि सक्छौं । तर पूर्वजहरुको अध्ययन गर्नु र सकारात्मक कार्यलाई चिरस्थाइ बनाउनु एउटा थर वा जातिबाट पनि सम्भव हुने कुरा हो । राम्रो कामको सिको जसबाट गर्दा पनि हुन्छ । अधिकारी समाजको तदर्थसमिति गठन पश्चात नेपथ्यबाट “अधिकारी समाज गैर सरकारी संस्था बन्ने र स्वदेशी तथा विदेशीआर्थिक सहयोगमा संलग्न रहने ”चिन्ता व्यक्त गरिएका कुरा पनि आएका हुन् । वास्तवमा नेपथ्यबाट आएको जस्तो अधिकारी समाजको चाहना हजारमा एक अंश पनि थिएन । अन्य थर, गोत्र र कश्यप गोत्रीय अधिकारीहरुको इतिहासमा फरक थियो र छ पनि । यो इतिहासले दिएको दायित्व पनि हो । यसैको महत्वलाई बुझेर प्युठान जिल्ला माण्डवी गाउँपालिकाले यो ऐतिहासिक स्थललाई चिरस्थायी बनाइ राख्नका लागि गुरुयोजना तयार गरेर उदैपुरकोट जसलाई घोवाघाटको नामले चिनिन्छ । यो क्षेत्रको विकासको लागि यतिवेलासम्म धेरै कार्यहरु अगाडि बढाएकोछ । धोवाघाटमा रहेको सुन्नानी (कतै सुन्दानी पनि भनिन्छ) मन्दिरको नजिकमा पुरानो दरवारको आकार निर्माणगरि उक्त भवनमा संग्राहलय स्थापना गर्ने । उक्त संग्राहलयमा उदयपुर राज्यमा प्रयोग भएका विभिन्न बस्तुहरुका साथै राजदरवारमा राजारानी, काजी चौतरिया र भाइभारदारहरुले प्रयोग गरेका विभिन्न बस्तुहरु र ऐतिहासिक दस्तावेजहरु समेत रहनेछन् ।

जसको प्राङ्गणमा सत्र पुस्ताका राजाको नाम अंकित स्तम्भ स्थापना गर्ने रहेको छ । त्यसमा राजा जसुका सन्ततिहरुले सत्रपुस्ताका राजाका तस्विरहरु समेत समावेश गर्ने सुझाव दिएकाछन् । संग्राहलयकै नजिकमा पार्क र फोहरा निर्माण गर्ने । साथमा पार्क समेत निर्माण गर्ने । पार्कका लागि सिमाङकन गर्ने र उक्त जमिनमा तारवारको काम सम्पन्न भइसकेको छ । फोहराकोलागि पोखरीको कार्य सम्पन्न भएको छ भने अन्य कार्य अगाडि बढेको छ । धोवाघाटकोटबाट देखिने दृश्य अत्यन्त मनोरम रहेकाले पर्यटकहरुको सुविधाकोलागि भ्यूटावरको पनि योजना रहेको छ । यी पंक्तिहरु तयार पार्दासम्म भ्यूटावरको जग निर्माणको कार्य सम्पन्न भएको छ । वनभोजकालागि वनभोजस्थल समेत निर्माण गर्ने योजना रहेको छ । आजभन्दा निकै वर्ष पहिले निर्माण भएको सुन्नानी देवीको मन्दिर हाल जीणर् अवस्थामा रहेकाले नयाँ मन्दिर निर्माणकोलागि फाउण्डेशनको काम सम्पन्न भएको छ । भ्यूटावरको साथमा सुन्नानी मन्दिर समेत तयार हुने छ । आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटकहरु आकर्षण गर्नकालागि प्युठान रोल्पा सडकमा पर्ने नयाँगाउँबाट यहाँसम्म पुग्नका लागि सुविधायुक्त मार्ग निर्माण भइरहेको छ भने यसमार्गलाई छिट्टै कालोपत्रे गर्ने र घोवाघाटबाट स्वर्गद्वारीसम्म आउन जानकालागि बस सञ्चलन गर्न सकिने मार्गको विकास गर्ने जस्ता कार्यक्रमहरु रहेका छन् । बहुवर्षिय योजनामा रहेको हुनाले योजनाका लागि रकम स्थानीय सरकार तथा प्रदेश सरकारबाट उपलब्ध हुनेछ ।

लामो समयसम्म (४००वर्ष भन्दा बढी) राज्य सञ्चालन भएको हुनाले उदैपुर राज्यको वारेमा खोज अनुसन्धान गर्न चाहनेहरुलाई छात्रवृतिको व्यवस्था गर्ने समेत योजनामा रहेको छ ।पहिले राजदरवार भएको स्थानमा हाल कामाक्षी माध्यमिक विद्यालय सञ्चालन भएको छ । यो भूमिको महत्वबुझेर स्थानीय पालिका, प्रदेश सरकार दुबै सरकारबाट यसको स्तर उन्नतिकोलागि सहयोग उपलब्ध भएकोछ । यी पूर्वाधार पुरा गर्नका लागि जग्गा अपुग भएकाले माण्डवी गाउँपालिकाले अधिकारी समाजबाट जग्गा खरिदगरि पालिकालाई प्रदान गरेमा कार्य सम्पन्न गर्न सहजहुने कुरा अनुरोध गरेकाले अधिकारी समाजको अगुवाइमा अधिकारी वन्धुहरुबाट आफूसक्दो सहयोग रकम जुटाइ हाल उक्त जग्गा- जग्गाधनीबाट पासगर्ने कार्य समेत सम्पन्न भएको छ । यसबाट कश्यप गोत्रीय अधिकारीहरुको मूलथलो उदैपुरकोट धोवाघाटकोटमा रचनात्म कार्यहरु शिघ्रनिर्माण भएर यो क्षेत्र अवलोकनकालागि तयारीमा रहनेछ । अहिले पनि आन्तरिक पर्यटकहरु पुग्ने र निर्माणाधिन संरचनाको वारेमा र राजदरवारका वारेमा जानकारी लिने गर्दछन् ।

यसरी आफ्ना पूर्वजहरुको इतिहास सोधखोज गर्नका लागि मूलथलोमा रहेका र त्यहाँबाट बसाई सराइ गरेर अन्य क्षेत्रमा पुगेका अधिकारी वन्धुहरुले वैधानिक रुपमा कार्यअगाडि बढाउन चाहे । सोही अनुसार गठित विधान मस्यौदा समितिले अफ्नो कार्य सम्पन्नगरि वंशावली विमोचनको समय २०५८कात्तिक १२गतेका दिनमा मस्यौदा विधान छलफल गराई आवश्यक सुझाव सहित पारित गर्ने काम भयो । मस्यौदा पारित गराएपछि यसलाई दर्ताको प्रकृयामा जानु पर्दथ्यो । विधान मस्यौदा समिति र अधिकारी समाज अधिवेशन तयारीसमिति दर्ताको तयारीमा लाग्यो । फलस्वरुप जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङमा मिति २०६० साल जेठ ४ गतेका दिन अधिकारी समाजको विधान २०५८दर्ता नम्वर ४३४मा दर्ता भयो । दर्ता विधान अनुसार कश्यप गोत्रीय ,काश्यप , आवत्सार, असित त्रीप्रवर भएका जसु कार्कीका सन्ततिहरु समाजको सदस्यता बन्न सक्ने र यी अधिकारीका सन्तानसंग विवाह भएका स्त्रीहरु पनि यसको सदस्य बन्न सक्ने प्रवधान रहेको हो । विशिष्ठ उद्देश्यकासाथ स्थापना भएको अधिकारी समाजको पहिलो अधिवेशन मिति २०६०साल असोज २३गतेका दिन दाङ घोराही स्थित दाङ उद्योग वाणिज्य संघको सभाकक्षमा सम्पन्न भयो । अधिवेशनको सभानायकमा तदर्थसमितिका अध्यक्ष विष्णुप्रसाद शर्मा अधिकारी तुलसीपुर रहनुभयो । उक्त अधिवेशनको प्रमुख अतिथिमा अधिकारी समाजका ज्येष्ठ वन्धु साविक ढिकपुर गाविस ७अस्पारा निवासी अनन्तप्रसाद उपाध्याय रहनुभयो । प्रथम अधिवेशनको उद्घाटन भगवतीको तस्विरमा प्रमुख अतिथिले माल्यार्पण गरेरे उद्घाटन गर्नु भयो भने प्रथम अधिवेशनमा प्युठान तिमिले निवासी १०१ वर्षिय बोधमाया देवी उपाध्याय र सत्रौं पुस्ताका राजा शान्तराजका माइला भाइ ८६ वर्षिय मीनराज अधिकरीलाई अभिनन्दन गरिएको थियो । उक्त प्रथम अधिवेशनमा शुभकामना व्यक्त गर्नेहरुमा प्रमुख अतिथि अनन्त प्रसाद उपाध्याय , अभिनन्दित व्यक्तित्व बोधमाया अधिकारी, गौतम समाजका प्रतिनिधि मीनराज गौतम,आचार्य समाजका प्रतिनिधि लोकमणि आचार्य, अधिकारी समाजको तर्फबाट राजाबाबु गजराज शर्मा अधिकारी भैंसाही हुुनुहुन्थ्यो । कार्यक्रमको सञ्चालन तदर्थ समितिका सचिव पद्मप्रसाद शर्मा अस्पाराले गर्नु भएको थियो । कार्यक्रमको आरम्भमा तदर्थ समितिका कोषाध्यक्ष दामोदर अधिकारी फूर्सेखालीले उपस्थित सबैलाई शब्दबाट स्वागत गर्नु भएको थियो भने कार्यक्रमको अन्तमा समितिका सदस्य कुलराज अधिकारी गैरागाउँले सबैलाई धन्यवाद ज्ञापन गर्नु भएको थियो । उक्त अवसरमा दाङ देउखुरी, बाँके, प्युठान लगायतका बन्धुहरुको उल्लेख्य उपस्थिति हेरेको थियो ।

वन्दसत्र सञ्चालनका लागि कमल अधिकारी तुलसीपुर, दामोदर अधिकारी पनौरा र सानुनारायण अधिकारी देउखुरी(गुलरीया दाङ) लाई अध्यक्ष मण्डलमा चयन गरियो । वन्दसत्रमा सचिव पद्मप्रसाद शर्मा अस्पाराले सांगठनिक प्रतिवेदन र कोषाध्यक्ष दामोदर अधिकारी फुर्सेखालीले आर्थिक प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्नु भएको थियो । सामान्य छलफल पश्चात दुबै प्रतिवेदन पारित गरिएको थियो । वन्दसत्रमै सर्वसम्मत किसिमले नयाँ कार्यसमिति चयन गरिएको थियो ।
padam6100@gmail.com

मास्क लगाउन अनुरोध गर्दै सुरक्षा अधिकारी र व्यवसायी सडकमा

राप्ती पोष्ट
घोराही, असार ।

दाङमा बैशाख १७ गतेदेखि लकडाउन जारी गरिएको थियो । लकडाउन खुकुलो पारिए संगै जिल्लाका बजारहरु बिहान ६ बजेदेखि बेलुकीको ६ बजे सम्म खुल्न थालेका छन् । बजार खुले संगै भिडभाड बढ्न थालेको छ ।

लकडाउनको समयमा सामाजिक दुरी कायम गर्ने मास्क प्रयोग गर्ने भनिए पनि भौतिक दुरी भने कायम गरिएको देखिएको छैन् । बजारका बिभिन्न पसलहरुमा भिडभाड तरिकाले व्यापार भैरहेका छन् । व्यावसायी तथा सेवा ग्राहीले सामाजिक दुरीको ख्याल गरेको पाइएको छैन् । यसै सन्दर्भमा घोराहीमा तपाईको मास्क खोइ ? अभियान संचालन गरिएको छ ।

कोरोना संक्रमणको खतरा कायमै रहेको र नागरिकहरुले लापरवाही गर्न थालेपछि प्रहरी प्रशासनले तपाइको मास्क खोइ अभियान संचालन सुरु गरिएको हो । पहिले पनि संचालन भएको अभियानलाई फेरी सुरु गरिएको हो । तपाईको मास्क खोइ, सामाजिक दुरी कायम गरौँ भन्ने अभियानलाई निरन्तरता दिदै आएको छ ।

दाङ जिल्ला उद्योग वाणिज्य संघको आयोजना तथा जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङ र जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङको समन्वयमा घोराहीमा मास्क खोइ अभियान सञ्चालन गरिएको हो । अभियान प्रमुख जिल्ला अधिकारी रामबहादुर कुरुम्वाङ र जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङका प्रमुख सुरेशप्रसाद काफलेले, दाङ जिल्ला उद्योग बाणिज्य संघका पदाधिकारीहरुले मास्क नलगाउने लाई मास्क वितरण गर्नुको साथै सचेत बनाएको संघका अध्यक्ष टंकसिंह वुढाथोकीले जानकारी दिनभयो । उनीहरुले पसल तथा सडकमा हिडने रहेका नागरिकलाइ मास्क वितरण तथा मास्कको सही प्रयोग गर्न आग्रह गरेका थिए ।

प्रमुख जिल्ला अधिकारी कुरुम्वाङले नागरिकलाई स्वास्थ्य प्रति सचेत हुन आग्रह गर्नुभएको थियो । आफनो स्वास्थ्य प्रति आफै सचेत हुनु पर्ने उहाँको भनाइ रहेको छ । कोभिड १९ को सङक्रमण बाट बच्नका लागि मास्कको प्रयोग अनिवार्य रुपमा गर्नु पर्ने भन्दै सचेतना बनाउने काम गरि राखेको उहाँको भनाइ रहेको छ ।

लकडाउन खुकुलो भए पनि कोरोना सङक्रमणको जोखिम कामय नै रहेकाले सचेत हुनु पर्ने दाङ जिल्ला उद्योग बाणिज्य संघका अध्यक्ष टंकसिंह बुढाथोकीले बताउनुभयो । संघले व्यवसायी तथा नागरिकलाई सचेत बनाउन कार्यलाई निरन्तरता दिने संघका महासचिव महेन्द्र वुढाथोकीले जानकारी दिनुभयो ।