राप्ती पोष्ट

घोराही, २२ साउन । सामुदायिक प्रहरी सेवा केन्द्र दाङको २४ औँ स्थापना विहीबार घोराहीमा सम्पन्न भयो । केन्द्रका अध्यक्ष कैलाश रोकाको अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा बोल्ने बक्ताहरुले सामुदायिक प्रहरीले खेलेको भूमिका प्रशंसनिय रहेको बताएका थिए ।
स्थापना दिवसको अवसरमा केन्द्रको विकास र सामाजिक अभियानमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएका आजीवन सदस्यहरूलाई खादा ओढाई सम्मानपत्रसहित सम्मान गरिएको थियो । कार्यक्रममा जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङका प्रमुख प्रहरी उपरिक्षक दीपक श्रेष्ठले समुदाय र प्रहरीबीचको विश्वास, सहकार्य र साझेदारी नै शान्ति सुरक्षा तथा अपराध नियन्त्रणको आधार भएको बताउनुभयो । लागूऔषध दुव्र्यसन, घरेलु हिंसा, साइबर अपराध तथा सामाजिक विकृतिविरुद्ध प्रभावकारी अभियान सञ्चालन गर्न समुदायको सक्रिय साथ आवश्यक रहेको उल्लेख गर्दै उहाँले सामुदायिक प्रहरी सेवा केन्द्रले विगत २४ वर्षदेखि निर्वाह गरेको भूमिका उदाहरणीय रहेको बताउनुभयो ।
कार्यक्रममा बोल्दै नेपाल पत्रकार महासंघका केन्द्रिय सचिव सबिन प्रियासनले सुरक्षित र सभ्य समाज निर्माणका लागि प्रहरी, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजबीचको सहकार्य अझ सुदृढ हुनुपर्ने धारणा राख्नुभयो । लागूऔषधविरुद्धको अभियान, जनचेतनामूलक कार्यक्रम तथा युवालाई सकारात्मक मार्गतर्फ उन्मुख गराउने गतिविधिलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्नेमा उहाँले जोड दिनुभयो ।
कार्यक्रमका अध्यक्ष रोकाले स्थापना कालदेखि नै केन्द्रले सामुदायिक सुरक्षा, लागूऔषध नियन्त्रण, सडक सुरक्षा, महिला तथा बालबालिकाको संरक्षण र जनचेतनामूलक अभियानलाई निरन्तरता दिँदै आएको जानकारी दिनुभयो । आगामी दिनमा विद्यालय, टोल विकास संस्था तथा विभिन्न सामाजिक संघसंस्थासँग सहकार्य गर्दै समुदायमुखी कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी बनाइने उहाँले प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभयो ।
कार्यक्रममा बोल्ने अन्य वक्ताहरूले पनि अपराध न्यूनीकरण, सामाजिक सद्भाव कायम राख्न तथा नागरिकमा सुरक्षा सचेतना अभिवृद्धि गर्न सामुदायिक प्रहरी सेवा केन्द्रले खेलेको भूमिका उल्लेखनीय रहेको बताएका थिए । उनीहरूले दिगो शान्ति र सुरक्षित समाज निर्माणका लागि समुदायको सहभागिता अपरिहार्य रहेको उल्लेख गर्दै केन्द्रका गतिविधिलाई अझ व्यापक बनाउन सुझाव दिएका थिए ।
सामुदायिक प्रहरी सेवा केन्द्रले पछिल्ला वर्षहरूमा लागूऔषधविरुद्धको अभियान, विद्यालयस्तरीय सचेतना कार्यक्रम, महिला तथा युवामुखी अभिमुखीकरण, ट्राफिक सचेतना तथा सामाजिक विकृतिविरुद्ध विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ। स्थापना दिवसका अवसरमा विगतका उपलब्धिको समीक्षा गर्दै आगामी दिनमा समुदायसँगको सहकार्यलाई अझ सशक्त बनाउने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गरिएको थियो ।
कार्यक्रममा नेपाल पत्रकार महासङ्घ दाङका अध्यक्ष सन्तोष सुवेदी, दाङ उद्योग वाणिज्य सङ्घका अध्यक्ष वसन्त जोशी, नागरिक समाज दाङका सचिव नारायण श्रेष्ठ, केन्द्रका पूर्वअध्यक्ष भुपेन्द्र सुवेदी, संस्थापक सचिव राजेन्द्र श्रेष्ठ, सल्लाहकार खड्ग बुढाथोकी र बलदेव योगी, नेपाल मगर संघ दाङका अध्यक्ष मुक्त बुढा, पूर्व प्रहरी संगठनका अध्यक्ष रोहबरबहादुर बस्नेत, लायन्स क्लब अफ घोराहीका उपाध्यक्ष एकनारायण अधिकारी, घोराही खानेपानी उपभोक्ता तथा सरसफाइ संस्थाका अध्यक्ष धुर्ब केसी, समाज कल्याण दाङकी अध्यक्ष निर्मला शर्मा लगायतले बोल्नुभएको थियो । केन्द्रकी उपाध्यक्ष माया पोख्रेलले स्वागत मन्तव्य व्यक्त गर्नुभएको कार्यक्रममा सचिव केबी घर्तीले सञ्चालन गर्नुभएको थियो ।

राप्ती पोष्ट

दाङ, २२ साउन । दाङमा खाना पकाउने एलपी ग्यासको अभाव चुलिँदै गएपछि जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङले ग्यास व्यवसायीले आफ्नो डिपो, पसल कम्पनीबाट ग्यास विक्रि गर्दा लुकाई छिपाई आफू निकट व्यक्ति, होटल, व्यवसायी र ग्राहकलाई मात्रै विक्रि गरेको आरोप लगाएको छ ।
जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङले विहीबार सूचना जारी गर्दै ग्यासको अभाव भएको विषयमा भेरी, राप्ती र मनकामना लगायतका ग्यास सिलिण्डर विक्रि गर्ने व्यवसायीले अनियमितता गरेको गुनासो कार्यालयमा आएको बताएको छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालयले ग्यासको अभाव भएको विषयमा ग्यास विक्रेतालाई दोष दिएपनि यसको भित्रि कारण अर्कै रहेको धारणा ग्यास व्यवसायीको छ ।
सरकारले केही महिना अघि आधा सिलिण्डर ग्यास विक्रि गर्ने नियम ल्याएपछि आधा भरिएका सिलिण्डर नै मुख्य कारक रहेको धारणा व्यवसायीको छ । आधा ग्यास भर्दा भारतबाट आउने कोटा अनुसार ग्यास भर्न सिलिण्डर अभाव भयो । अहिले एक्कासी पुरै सिलिण्डर भर्ने नियम आएपछि पहिले भरिएका आधा सिलिण्डर समस्याका विषय भएका छन् ।
जिल्ला प्रशासन कार्यालयले सूचना जारी गरेपछि जिल्ला प्रशासन र ग्यास व्यवसायीबीच आरोप–प्रत्यारोप सुरु भएको छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालयले केही ग्यास व्यवसायीले उद्योगबाट ल्याएको ग्यास सिलिण्डर लुकाएर सीमित व्यक्तिलाई मात्र बिक्री गरेको तथा पहुँचका आधारमा वितरण गरेको गुनासो आएको भन्दै कारबाहीको चेतावनी दिएपछि व्यवसायीहरु रुष्ट भएका छन् । ग्यास व्यवसायीहरूले भने आफूहरूले उद्योगबाट प्राप्त भएको जति ग्यास पनि सरकारी निर्देशनअनुसार पारदर्शी रूपमा बिक्री गरेको दाबी गरेका छन् ।
बजारमा ग्यास नपाएर सर्वसाधारण दिनौँसम्म पसल धाउन बाध्य भइरहेका बेला प्रशासन र व्यवसायीबीच देखिएको विवादले अभावको वास्तविक कारणबारे थप बहस सुरु भएको छ । जानकारहरू भने अहिलेको संकटको प्रमुख कारण केही महिनाअघि सरकारले लागू गरेको ‘आधा सिलिण्डर ग्यास भर्ने व्यवस्था’ भएको बताउँछन् । त्यस व्यवस्थापछि उद्योगको उत्पादन क्षमता घटेको र बजारमा पर्याप्त ग्यास पुग्न नसकेको उनीहरूको भनाइ छ ।
जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङले बुधबार सार्वजनिक सूचना जारी गर्दै भेरी, राप्ती, मनकामना लगायत विभिन्न कम्पनीका ग्यास विक्रेताले उद्योग वा डिलरबाट ल्याएको ग्यास लुकाएर राख्ने, सीमित व्यक्तिलाई मात्र बिक्री गर्ने तथा पहुँच र चिनजानका आधारमा वितरण गर्ने गरेको गुनासो कार्यालयमा परेको जनाएको छ । प्रशासनले यस्तो कार्य कानुनविपरीत भएको उल्लेख गर्दै नियमित अनुगमन भइरहेको जनाएको छ । यदि कसैले ग्यास सिलिण्डर भण्डारण गरेर कृत्रिम अभाव सिर्जना गरेको, बढी मूल्यमा बिक्री गरेको वा पहुँचका आधारमा वितरण गरेको पाइएमा प्रचलित कानुनअनुसार कारबाही गरिने र लुकाइएका ग्यास सिलिण्डर समेत जफत गरिने चेतावनी दिइएको छ ।
सूचनामा स्थानीय तहलाई समेत आवश्यक अनुगमन र व्यवस्थापनमा सक्रिय हुन आग्रह गरिएको छ । साथै ज्येष्ठ नागरिक, अशक्त व्यक्ति तथा विद्यार्थीलाई अत्यावश्यक ग्यास उपलब्ध गराउन प्रशासनले सम्पर्क नम्बर समेत सार्वजनिक गरेको छ । तर प्रशासनको दाबीलाई ग्यास व्यवसायीहरूले अस्वीकार गरेका छन् ।
दाङका ग्यास वितरकहरूका अनुसार बजारमा कृत्रिम अभाव सिर्जना गरिएको नभई उद्योगबाट आउने आपूर्ति नै अत्यन्त कम भएका कारण सबै उपभोक्ताको माग पूरा गर्न नसकिएको हो । एक व्यवसायीले राप्ती पोष्टसँग भने, ‘हामीले ग्यास लुकाएका छैनौँ । उद्योगबाट जति सिलिण्डर आउँछ, त्यति नै बिक्री हुन्छ । उपभोक्ताको मागको तुलनामा आपूर्ति निकै कम भएकाले सबैलाई एकैपटक दिन सकिएको छैन । प्रशासनले आरोप लगाउनुभन्दा उद्योगबाट आपूर्ति किन घट्यो भन्ने विषयमा पनि अध्ययन गर्नुपर्छ ।’
व्यवसायीहरूका अनुसार अहिले एउटा डिपोमा सयौँ उपभोक्ता ग्यास खोज्दै आउने गरेका छन् । तर आउने सिलिण्डर संख्या मागको तुलनामा निकै कम भएकाले पालो प्रणाली अपनाएर वितरण गर्नुपर्ने अवस्था छ । उनीहरूका अनुसार यदि ग्यास लुकाइएको भए गोदाममा ठूलो परिमाणमा सिलिण्डर भेटिनुपर्ने हो । नियमित अनुगमन हुँदा पनि त्यस्तो अवस्था नदेखिएको उनीहरूको दाबी छ ।
यसैबीच ऊर्जा क्षेत्रका जानकारहरूले अहिलेको संकटको जरो केही महिनाअघि सरकारले लागू गरेको एलपी ग्याससम्बन्धी नयाँ व्यवस्थालाई मानेका छन् । सरकारले केही समयअघि घरेलु ग्यास सिलिण्डरमा सुरक्षा परीक्षणलाई जोड दिँदै आधा सिलिण्डर भरेर परीक्षण गर्ने व्यवस्था लागू गरेको थियो । त्यसपछि उद्योगहरूले पुरानै गतिमा ग्यास भर्न नसकेको र दैनिक उत्पादन तथा वितरण प्रभावित भएको उनीहरूको भनाइ छ ।
ऊर्जा क्षेत्रका एक जानकारका अनुसार नयाँ प्रणाली लागू भएपछि उद्योगहरूले अतिरिक्त समय र जनशक्ति खर्च गर्नुपरेको छ । उत्पादन प्रक्रिया ढिलो हुँदा दैनिक बजारमा पुग्ने सिलिण्डरको संख्या घटेको र त्यसको प्रत्यक्ष असर जिल्लाहरूमा देखिएको हो । काठमाडौं उपत्यकासहित देशका अधिकांश जिल्लामा ग्यास अभाव देखिनुको मुख्य कारण यही हो । माग भने उही अनुपातमा रहेकाले बजारमा असन्तुलन बढ्दै गएको छ ।
यस्तै भारतबाट हुने एलपी ग्यास आयातको समय, ढुवानी व्यवस्थापन र उद्योगहरूको भण्डारण क्षमताले पनि आपूर्तिमा असर पार्ने गरेको जानकारहरू बताउँछन् । यस्ता संरचनात्मक समस्याको समाधान नगरी वितरण प्रणालीलाई मात्र दोष दिएर दीर्घकालीन समाधान ननिस्कने उनीहरूको धारणा छ ।
दाङमा अहिले धेरै उपभोक्ता बिहानैदेखि ग्यास डिपोमा लाइन बस्न बाध्य छन् । कतिपयले दुई–तीन दिनसम्म धाउँदा पनि ग्यास नपाएको गुनासो गरेका छन् । होटल, रेष्टुरेन्ट र साना व्यवसायीहरू समेत ग्यास अभावका कारण प्रभावित भएका छन् । विशेषगरी दैनिक खाना पकाउन ग्यासमा निर्भर परिवारहरू बढी समस्यामा परेका छन् । कतिपयले विद्युतीय चुलो वा दाउरा प्रयोग गर्न थालेका छन् भने ग्रामीण क्षेत्रमा दाउरा र बायोग्यासतर्फ फर्किने क्रम पनि बढ्न थालेको स्थानीयले बताएका छन् ।
उपभोक्ता अधिकारकर्मीहरू भने प्रशासन र व्यवसायी दुवैले एकअर्कालाई दोषारोपण गर्नुको सट्टा वास्तविक तथ्य सार्वजनिक गर्नुपर्ने बताउँछन् । बजारमा दैनिक कति ग्यास आयो, कति बिक्री भयो र कहाँ वितरण गरियो भन्ने विवरण सार्वजनिक गरिए कृत्रिम अभाव छ वा आपूर्ति नै कम हो भन्ने विषय स्पष्ट हुने उनीहरूको भनाइ छ ।
उनीहरूका अनुसार ग्यास अभावको बेला पारदर्शी वितरण प्रणाली लागू गर्न सकिए उपभोक्ताको विश्वास पनि बढ्नेछ । प्रत्येक डिलरले दैनिक प्राप्त सिलिण्डर र वितरण भएको संख्या सार्वजनिक गर्नुपर्ने व्यवस्था गर्नुपर्ने सुझाव समेत उनीहरूले दिएका छन् । जिल्ला प्रशासन कार्यालयले भने अनुगमनलाई अझ प्रभावकारी बनाउने जनाएको छ । कानुनविपरीत ग्यास लुकाउने, कालोबजारी गर्ने वा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने जोसुकैलाई पनि कारबाही गरिने प्रशासनको भनाइ छ । यता व्यवसायीहरू भने उद्योगबाट पर्याप्त परिमाणमा ग्यास उपलब्ध गराउन सरकारले पहल नगरेसम्म समस्या समाधान नहुने बताउँछन् ।
राप्ती ग्यास उद्योगका संचालक प्रशान्त बुढाथोकी राप्ती ग्यासले दैनिक घोराही, तुलसीपुर र देउखुरी क्षेत्रमा दुई गाडीका दरले ग्यास पठाइरहेको बताउनुहुन्छ । कम्मनीमा आउने जति सिलिण्डर भर्नका लागि रातीको समयमा पनि काम गरिएको भन्दै उहाँले ग्यासको अभाव हुन नदिनका लागि उद्योगले कुनै कसर बाँकी नराखेको बताउनुभयो ।
राप्ती ग्यास राप्ती क्षेत्रको एक मात्र उद्योगका रुपमा रहेको छ । दाङ लगायतका क्षेत्रमा राप्ती ग्यास सवैभन्दा बढी विक्रि हुने गरेको छ । राप्ती क्षेत्रमा दैनिक रुपमा उत्पादन भएको जति सिलिण्डर पठाउने काम भइरहेको दावी संचालक बुढाथोकीको छ । डिलरलाई कोटा तोकेर सिलिण्डर दिने गरिएको भएपनि सिलिण्डरको माग धेरै हुँदा आपूर्तीमा समस्या भएको हुन सक्ने पनि उहाँले बताउनुभयो ।
ग्यासको सहज आपूर्ती नहुँदा डेरा गरेर बस्ने विद्यार्थीहरु सवैभन्दा बढी मारमा परेका छन् । यसैगरी एउटा मात्रै सिलिण्डर राखेर दैनिक रुपमा खाना पकाउनेहरु पनि समस्यामा परेका छन् । जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङले भने जेष्ठ नागरिक, अपांगता भएका व्यक्ति र विद्यार्थीहरु र अतिनै ग्यासको आवश्यकता परेका व्यक्तिलाई ग्यासका लागि जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा सम्पर्क गर्न भनेको छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङले ९८५७८२२७९५ र ९८५७८२२१४४ मा सम्पर्क गरेर आफ्नो नाम नम्वर र ठेगाना टिपाउन भनेको छ ।

राप्ती पोष्ट

दाङ, साउन । सामान्यतयाः कुनै कार्यालयमा गरिने सवैको फोनको सुनुवाई वा सम्वोधन हुँदैन भन्ने बुझाई छ । तर दाङ प्रहरीले हरेक दिन आउने सयौं फोनलाई गम्भिरताका साथ लिंदै तत्काल प्रतिकृया दिने गरेको छ ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङका प्रमुख प्रहरी उपरिक्षक दिपक श्रेष्ठले प्रहरी कार्यालयको हट लाइन र अन्य नम्वरमा गरेर हरेक दिन सयौं र हरेक महिनाम आउने हजारौं फोनको प्रतिक्रृया दिन गरेको बताउनुभयो । उहाँका अनुसार गएको आर्थिक वर्ष २०८२÷८३ मा पनि ६६ हजार भन्दा धेरै फोन आएको र सवैलाई प्रहरीले चासो दिएको बताउनुभयो । उहाँले सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउँदै सर्वसाधारणबाट प्राप्त सबै फोन कलमा तत्काल प्रतिक्रिया दिने गरेको बताउनुभयो ।

प्रहरी उपरीक्षक श्रेष्ठका अनुसार जिल्लाभरका प्रहरी कार्यालयमा गत आर्थिक बर्षमा प्राप्त ६६ हजार पाँ सय ६७ वटा फोन कल आएका थिए । यसरी आएका फोनको शतप्रतिशत रेस्पोन्स गरिएको थियो । यसले नागरिकको सुरक्षा, सूचना व्यवस्थापन र आकस्मिक सेवाप्रति प्रहरीको सक्रियता बढेको देखिएको उहाँले बताउनुभयो । यो संख्यामा कार्यलय प्रमुख लगायत नीजि नम्वरमा आउने कलहरु समेटिएको छैन ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङले सार्वजनिक गरेको वार्षिक विवरणअनुसार आर्थिक वर्षभर जिल्ला प्रहरी कार्यालय तथा मातहतका प्रहरी कार्यालयमा ६६ हजार पाँच सय ६७ वटा फोन कल प्राप्त भएका थिए । ती सबै फोन कलमा आवश्यक प्रतिक्रिया जनाइएको प्रहरीको दाबी छ । सबैभन्दा धेरै फोन जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङमा आएका थिए । जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा २३ हजार छ सय १० वटा फोन कल प्राप्त भएका थिए । त्यसपछि इलाका प्रहरी कार्यालय तुलसीपुरमा २१ हजार छ सय ८३ वटा फोन कल दर्ता भएका छन् ।

यस्तै इलाका प्रहरी कार्यालय गढवामा पाँच हजार दुई सय ५८, इलाका प्रहरी कार्यालय अमिलियामा चार हजार तीन सय तीन, वडा प्रहरी कार्यालय लमहीमा तीन हजार आठ सय ६५, इलाका प्रहरी कार्यालय भालुवाङमा तीन हजार पाँच सय ६२, वडा प्रहरी कार्यालय घोराहीमा दुई हजार चार सय ९२ तथा इलाका प्रहरी कार्यालय खिलतपुरमा एक हजार सात सय ९४ वटा फोन कल प्राप्त भएको विवरणमा उल्लेख छ ।
प्रहरीका अनुसार अधिकांश फोन कल शान्ति–सुरक्षा, घरेलु विवाद, हराएका व्यक्ति, सवारी दुर्घटना, झैझगडा, विपद्जन्य घटना, उद्धार तथा अन्य आकस्मिक सेवासँग सम्बन्धित रहेका थिए । प्राप्त सूचना तत्काल सम्बन्धित प्रहरी युनिटमा परिचालन गरी आवश्यक कारबाही तथा उद्धारका काम गरिएको प्रहरीको भनाइ छ ।

एक हजार छ सय ५८ उजुरी फछ्र्योट

प्रहरीले आर्थिक वर्षभर विभिन्न प्रकृतिका एक हजार छ सय ५८ उजुरी तथा निवेदनमाथि कारबाही गर्दै फछ्र्योट गरेको जनाएको छ । तथ्यांकअनुसार जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङले छ सय १७, इलाका प्रहरी कार्यालय तुलसीपुरले छ सय ९२, गढवाले एक सय एक, भालुवाङले ७९, वडा प्रहरी कार्यालय लमहीले ४४, अमिलियाले २१, खिलतपुरले ६२ तथा वडा प्रहरी कार्यालय घोराहीले ४२ वटा उजुरी फछ्र्योट गरेका छन् । प्रहरीका अनुसार अधिकांश उजुरी छलफल, समन्वय, कानुनी प्रक्रिया तथा आवश्यक अनुसन्धानमार्फत टुंग्याइएको हो ।

घरेलु हिंसाका सबै उजुरी मिलापत्र

आर्थिक वर्षभर घरेलु हिंसासम्बन्धी एक सय ८७ वटा उजुरी दर्ता भएको जिल्ला प्रहरी कार्यालयले जनाएको छ । दर्ता भएका सबै उजुरीमा पीडित र सम्बन्धित पक्षबीच कानुनी प्रक्रिया तथा परामर्शमार्फत सहमति गराई फछ्र्योट गरिएको प्रहरीको तथ्यांकमा उल्लेख छ । घरेलु हिंसामध्ये सबैभन्दा धेरै ५६ वटा उजुरी घरायसी झैँ–झगडासँग सम्बन्धित रहेका छन् । त्यसपछि मादक पदार्थ सेवन गरी गालीगलौज गरेका ५४ वटा घटना दर्ता भएका छन् ।

त्यस्तै घरमा खान र बस्न नदिएको भन्दै २९ वटा उजुरी परेका थिए भने कुटपिट तथा घाउजाँच केस फारामसम्बन्धी २२ वटा, विवाह दर्ता तथा नागरिकता नबनाइदिएको विषयमा २० वटा तथा श्रीमान्ले दोस्रो विवाह गरेको भन्दै छ वटा उजुरी दर्ता भएका थिए । प्रहरीले यी सबै एक सय ८७ उजुरीमा आवश्यक परामर्श, छलफल तथा कानुनी प्रक्रियामार्फत सहमति गराई टुंग्याएको जनाएको छ । कुनै पनि उजुरी फछ्र्योट हुन बाँकी नरहेको प्रहरीको दाबी छ ।

सबै उमेर समूहका नागरिक प्रहरी सेवामा जोडिए

प्रहरीको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्षभर विभिन्न उमेर समूहका एक हजार आठ सय ७८ जना नागरिकले प्रत्यक्ष रूपमा प्रहरी सेवा तथा परामर्श लिएका छन् । यसले नागरिकमा प्रहरीप्रतिको पहुँच र विश्वास बढ्दै गएको संकेत गरेको प्रहरीको भनाइ छ । जिल्ला प्रहरी प्रमुख प्रहरी उपरीक्षक श्रेष्ठले आधुनिक प्रविधिको प्रयोगसँगै नागरिकबाट प्राप्त सूचना तथा गुनासोलाई तत्काल सम्बोधन गर्ने प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाइएको बताउनुभयो । उहाँले आकस्मिक अवस्थामा आउने प्रत्येक फोन कललाई संवेदनशील रूपमा लिई आवश्यक प्रहरी परिचालन गरिएको जानकारी दिनुभयो ।
उहाँका अनुसार प्रहरी र नागरिकबीचको विश्वास बलियो बनाउन समुदाय–प्रहरी साझेदारी, द्रुत सूचना आदान–प्रदान तथा तत्काल प्रतिक्रिया दिने कार्यलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ । घरेलु हिंसा, सामाजिक विवाद तथा समुदायस्तरका समस्यालाई सकेसम्म कानुनी दायराभित्रै रहेर संवाद र समन्वयमार्फत समाधान गर्ने प्रयासलाई पनि निरन्तरता दिइएको उहाँले बताउनुभयो । प्रहरीले एप मार्फत गुनासो लिने र सुनुवाई गर्ने व्यवस्था पनि मिलाएको उहाँले बताउनुभयो ।

प्रहरीले शान्ति–सुरक्षा कायम राख्न नागरिकको सक्रिय सहयोग आवश्यक रहेको उल्लेख गर्दै कुनै पनि आपराधिक गतिविधि, दुर्घटना, विपद् वा शंकास्पद गतिविधिबारे तत्काल प्रहरीलाई जानकारी गराउन सर्वसाधारणसँग आग्रह गरेको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङले आगामी दिनमा पनि नागरिकमैत्री, उत्तरदायी र प्रविधिमैत्री प्रहरी सेवालाई अझ प्रभावकारी बनाउने प्रतिबद्धता जनाएको छ ।

राप्ती पोष्ट

घोराही,  साउन । घोराही उपमहानगरपालिका–१५ तुल्सीपुर रोडमा अत्याधुनिक सुविधा सहितको प्राइम डेन्टल क्लिनिक सञ्चालनमा आएको छ । स्थानीय नागरिकलाई गुणस्तरीय दन्त स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने उद्देश्यका साथ सञ्चालनमा आएको क्लिनिकको आइतबार घोराही उपमहानगरपालिकाकी उपप्रमुख हुमा डिसी र शताब्दी पुरुष केदारनाथ गौतमले संयुक्त रूपमा उद्घाटन गर्नुभयो ।

डाक्टर आयुष गौतमद्वारा सञ्चालित क्लिनिक उद्घाटन कार्यक्रममा नेपाल डेन्टल एशोसियसन दाङका अध्यक्ष डा. चेतनारायण पाण्डे, जनप्रतिनिधि, स्वास्थ्यकर्मी, संचारकर्मी तथा स्थानीयवासीको सहभागिता रहेको थियो । कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै नेपाल डेन्टल एशोसियसन दाङका अध्यक्ष डा. चेतनारायण पाण्डेले मानिसको समग्र स्वास्थ्यमा दाँतको महत्वपूर्ण भूमिका रहने भए पनि अधिकांशले दाँतको नियमित परीक्षण र उपचारप्रति बेवास्ता गर्ने गरेको बताउनुभयो । उहाँले दाँतसम्बन्धी समस्या बढ्न नदिन समय–समयमा परीक्षण गर्ने बानीको विकास आवश्यक रहेको उल्लेख गर्दै दन्त स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना अझ व्यापक रूपमा फैलाउनुपर्नेमा जोड दिनुभयो ।

घोराही उपमहानगरपालिकाकी उपप्रमुख हुमा डिसीले स्वस्थ र आकर्षक जीवनका लागि दाँतको विशेष महत्व रहेको बताउँदै दन्त स्वास्थ्यप्रति आम नागरिकलाई सचेत गराउन आवश्यक रहेको बताउनुभयो । उहाँले घोराहीमा सुविधा सम्पन्न दन्त क्लिनिक सञ्चालनमा आउनु स्थानीयवासीका लागि सकारात्मक उपलब्धि भएको उल्लेख गर्दै यसले गुणस्तरीय दन्त उपचार सेवामा नागरिकको पहुँच विस्तार गर्ने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो ।

क्लिनिकका सञ्चालक डा. आयुष गौतमले आधुनिक उपकरण तथा अनुभवी जनशक्तिबाट सेवा प्रदान गरिने जानकारी दिनुभयो । उहाँका अनुसार क्लिनिक उद्घाटनको अवसरमा एक महिनासम्म दाँतको जाँच सेवा पूर्ण रूपमा निःशुल्क उपलब्ध गराइनेछ भने औषधिमा २० प्रतिशतसम्म छुटको व्यवस्था गरिएको छ ।

स्थानीय स्तरमै गुणस्तरीय दन्त उपचार सेवा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले सञ्चालनमा आएको प्राइम डेन्टल क्लिनिकले दाँत परीक्षण, उपचार, सरसफाइ, दाँत भर्ने, निकाल्ने, कृत्रिम दाँत जडानलगायतका विभिन्न दन्त सेवा प्रदान गर्ने जनाएको छ । क्लिनिक सञ्चालनमा आएपछि घोराही तथा आसपासका नागरिकले सहज, सुलभ र गुणस्तरीय दन्त स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

शरद अधिकारी /राप्ती पोष्ट

नेपालको राजनीतिक इतिहास केवल सरकार परिवर्तन, निर्वाचन वा सत्ता समीकरणको इतिहास मात्र होइन । यो हजारौँ त्यागी, संघर्षशील र निष्ठावान व्यक्तित्वहरूको पसिनाले लेखिएको इतिहास पनि हो । तीमध्ये धेरैले कुनै पद, पुरस्कार वा व्यक्तिगत लाभको अपेक्षा गरेनन् । उनीहरूका लागि राजनीति पेशा होइन, जनताको पक्षमा उभिने एउटा नैतिक जिम्मेवारी थियो । आज राजनीतिप्रति जनविश्वास कमजोर हुँदै गइरहेको, मूल्य र आदर्शभन्दा अवसरवाद हाबी भइरहेको समयमा त्यस्ता व्यक्तित्वहरूको जीवनलाई सम्झनु इतिहासको सम्मान मात्र होइन, वर्तमानलाई सही दिशामा डो¥याउने प्रयत्न पनि हो । दाङको राजनीतिक इतिहासमा यस्तै प्रेरणादायी व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित हुनुहुन्छ, शोभाराम बस्नेत, जसलाई सबैले आत्मीयताका साथ ‘शोभाराम बा’ भनेर सम्बोधन गर्थे । उहाँ एउटा नेता मात्र हुनुहुन्नथ्यो, एउटा विद्यालय हुनुहुन्थ्यो; एउटा आन्दोलन मात्र होइन, एउटा विचार हुनुहुन्थ्यो; एउटा संगठनकर्ता मात्र होइन, एउटा जीवनदर्शन हुनुहुन्थ्यो । किसान आन्दोलन, लोकतान्त्रिक आन्दोलन, कम्युनिष्ट संगठन निर्माण, सामाजिक जागरण र नयाँ पुस्ताको राजनीतिक संस्कार निर्माणमा उहाँले पु¥याउनुभएको योगदान दाङको इतिहासमा सदैव सम्मानका साथ स्मरण गरिनेछ । उहाँलाई चिन्नेहरूले आज पनि एउटै कुरा दोहो¥याउँछन् ।‘शोभाराम बा कहिल्यै आफ्नो लागि बाँच्नुभएन, उहाँ सधैँ समाजका लागि बाँच्नुभयो ।’ समाजको खुसीमा रमाउनुभयो । समाजको दुःखमा दुःखी हुनुभयो । अर्थात समाजसंग नङ र मासुको सम्वन्ध बनाउनुभयो ।
वि.सं. २००४ सालमा रोल्पाको तत्कालीन बुढागाउँ, हालको त्रिवेणी गाउँपालिकाको सामान्य किसान परिवारमा जन्मिनुभएका शोभाराम बस्नेतको बाल्यकाल सम्पन्नताभन्दा संघर्षसँग नजिक थियो । परिवार दाङ बसाइँ सरेपछि यही भूमिले उहाँलाई कर्मभूमि दियो । ग्रामीण परिवेश, किसानका दुःख, श्रमिकको पीडा र समाजमा व्याप्त असमानता उहाँले बाल्यकालदेखि नै नजिकबाट देख्नुभयो । यही अनुभवले उहाँभित्र सामाजिक न्यायप्रतिको संवेदनशीलता विकास गरायो। तुलसीपुरस्थित महेन्द्र हाईस्कुलबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि उच्च शिक्षाका लागि भारतको बनारस पुग्नुभयो । अंग्रेजी विषयमा स्नातक अध्ययन गर्दै गर्दा उहाँले केवल पुस्तकको ज्ञान मात्र हासिल गर्नुभएन, विश्व राजनीतिका बहस, सामाजिक परिवर्तनका सिद्धान्त र जनआन्दोलनका इतिहास पनि अध्ययन गर्नुभयो । बनारस त्यतिबेला दक्षिण एसियाली राजनीतिक चेतनाको एउटा महत्वपूर्ण केन्द्र थियो । त्यही वातावरणले उहाँलाई समाज परिवर्तनको बाटो रोज्न प्रेरित ग¥यो । दाङ फर्किएपछि उहाँले व्यक्तिगत भविष्यभन्दा समाजको भविष्य रोज्नुभयो ।

दाङको कम्युनिष्ट आन्दोलनका प्रखर नक्षत्र नेत्रलाल पौडेल ‘अभागी’ को सान्निध्यले शोभाराम बस्नेतको राजनीतिक जीवनलाई स्पष्ट दिशा दियो । अभागीको सरलता, जनमुखी सोच र संगठन निर्माणको शैलीले उहाँलाई गहिरो प्रभाव पा¥यो । त्यसपछि उहाँ राजनीतिलाई सत्ता प्राप्त गर्ने साधनका रूपमा होइन, शोषित–पीडित वर्गको मुक्ति आन्दोलनका रूपमा हेर्न थाल्नुभयो । उहाँको राजनीतिक यात्रा कुनै आकस्मिक निर्णयको परिणाम थिएन, बरु गहिरो अध्ययन, समाजको यथार्थ बुझाइ र जनताको पीडाप्रतिको संवेदनशीलताबाट जन्मिएको प्रतिबद्धता थियो । २०३६ सालको किसान आन्दोलन दाङको राजनीतिक इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हो । त्यो समय भूमिसम्बन्धी असमानता, सामन्ती शोषण, किसानमाथिको अन्याय र राज्यको दमन चरम अवस्थामा थियो । किसानसँग पसिना थियो, उत्पादन थियो, तर अधिकार थिएन । त्यही अन्यायविरुद्ध उठेको आन्दोलनमा शोभाराम बस्नेत अग्रपंक्तिमा उभिनुभयो । उहाँले किसानका पक्षमा निर्भीक आवाज उठाउनुभयो । भूमिसुधार, श्रमको सम्मान, सामाजिक न्याय र किसानको आत्मसम्मानका विषयलाई आन्दोलनको केन्द्रमा ल्याउनुभयो । आन्दोलन चर्किँदै गएपछि राज्यले त्यसलाई दबाउन अनेक उपाय अपनायो । आन्दोलनकारीमाथि झूटा मुद्दा लगाइयो । शोभाराम बस्नेतसहित धेरै नेतामाथि डाँका मुद्दासमेत लगाइयो। तर ती सबै दमनका उपायले उहाँको अडान डगमगाएन । उहाँले कहिल्यै सम्झौताको बाटो रोज्नुभएन । बरु दमन बढ्दै जाँदा उहाँको दृढता झन् बलियो बन्दै गयो । यही संघर्षले उहाँलाई किसान आन्दोलनको एक प्रतीकका रूपमा स्थापित गरायो ।

कम्युनिष्ट आन्दोलनमा शोभाराम बस्नेतको योगदान केवल आन्दोलनमा सहभागी हुनुमा सीमित रहेन । उहाँ संगठन निर्माणका कुशल शिल्पी हुनुहुन्थ्यो । गाउँ–गाउँ पुगेर कार्यकर्ता निर्माण गर्ने, जनताका समस्या सुन्ने, राजनीतिक चेतना फैलाउने र संगठनलाई अनुशासित बनाउने काममा उहाँ निरन्तर सक्रिय रहनुभयो । नेकपा (एमाले) दाङको जिल्ला सचिवको जिम्मेवारीमा रहँदा उहाँले संगठनलाई बलियो बनाउने अभियान चलाउनुभयो । उहाँको नेतृत्वमा पार्टी गाउँसम्म पुग्यो। किसान, मजदुर, शिक्षक, कर्मचारी, युवा र विद्यार्थीबीच संगठन विस्तार भयो । उहाँ भाषणभन्दा व्यवहारमा विश्वास गर्नुहुन्थ्यो । कार्यकर्तालाई आदेश दिनेभन्दा साथमा लिएर काम गर्ने उहाँको शैली थियो । त्यसैले उहाँसँग काम गरेका धेरै नेता आज पनि उहाँलाई आफ्नो राजनीतिक गुरुका रूपमा सम्झन्छन् ।

शोभाराम बस्नेतको अर्को ठूलो विशेषता थियो, पदप्रतिको अनासक्ति । आजको राजनीतिमा पदका लागि दौडधुप, गुटबन्दी र प्रतिस्पर्धा सामान्यजस्तै देखिन्छ । तर उहाँले कहिल्यै पदका लागि आग्रह गर्नुभएन । पार्टीले दिएको जिम्मेवारीलाई नै आफ्नो सम्मान ठान्नुभयो । पदभन्दा जिम्मेवारी ठूलो हुन्छ भन्ने उहाँको विश्वास थियो । यही कारण उहाँप्रति राजनीतिक सहकर्मी मात्र होइन, फरक विचार राख्ने व्यक्तिहरूको पनि सम्मान थियो । उहाँले राजनीति प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्यको माध्यम हुनुपर्छ भन्ने मान्यता व्यवहारमै देखाउनुभयो । आफूभन्दा धेरै पछि राजनीति गरेकाहरुलाई पनि माथिल्लो पदमा पु¥याउनका लागि भूमिका खेल्नुभयो । बैचारिक रुपमा बस्नेत स्पष्ट हुनुहुन्थ्यो । बामपन्थीको बाटो के हो ? कहाँसम्म पुग्ने हो ? भन्ने बारेमा उहाँलाई राम्रो जानकारी थियो । पंचायती व्यवस्थाको समयमा भूमिगत भएर काम गर्नुपर्ने अवस्था थियो । त्यस्तो अवस्थामा पनि उहाँले पार्टीको काम गर्नुभयो ।

२०६२÷६३ सालको ऐतिहासिक जनआन्दोलनमा पनि उहाँ अग्रपंक्तिमै सक्रिय रहनुभयो । लोकतन्त्र पुनःस्थापनाका लागि भएको आन्दोलनमा दाङमा उहाँले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । उहाँका लागि लोकतन्त्र केवल निर्वाचन वा सरकार परिवर्तनको विषय थिएन । उहाँ बारम्बार भन्नुहुन्थ्यो । लोकतन्त्रको अर्थ नागरिकको सम्मान, समान अवसर, सामाजिक न्याय र आर्थिक समानता हो । यदि लोकतन्त्रले सामान्य नागरिकको जीवन परिवर्तन गर्न सकेन भने त्यो केवल व्यवस्थाको परिवर्तन मात्र हुने उहाँको बुझाइ थियो । त्यसैले उहाँले लोकतन्त्रसँगै जनअधिकार, सामाजिक समानता र आर्थिक न्यायको मुद्दालाई सधैँ जोडेर उठाउनुभयो ।

उहाँको व्यक्तित्वको सबैभन्दा प्रेरणादायी पक्ष भनेको उहाँको जीवनशैली थियो । राजनीति गर्दै धेरैले सम्पत्ति जोडे, सुविधा लिए, प्रभाव विस्तार गरे । तर शोभाराम बा अन्तिम समयसम्म सामान्य नागरिकझैँ बाँच्नुभयो । उहाँको घर सबैका लागि खुला थियो । उहाँसँग भेट्न जाँदा कुनै औपचारिकता आवश्यक पर्दैनथ्यो । उहाँले कार्यकर्तालाई कहिल्यै सानो ठान्नुभएन । नयाँ पुस्तालाई प्रोत्साहन गर्ने, उनीहरूको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्ने र गल्ती भए सम्झाएर सुधार गर्ने उहाँको बानी थियो । त्यसैले पछिल्लो समय उहाँ केवल शोभाराम बस्नेत’ होइन सम्पूर्ण दाङका लागि आत्मीय ‘शोभाराम बा’ बन्नुभयो ।
उमेर बढ्दै गयो, शरीर कमजोर बन्दै गयो, तर उहाँको उत्साह कहिल्यै घटेन । कार्यक्रममा उपस्थित हुँदा होस् वा संगठनका बैठकमा, उहाँको अनुहारमा सधैँ आशावाद झल्किन्थ्यो । ‘हुन्न’, ‘सकिँदैन’ वा ‘अब के गर्नु’ भन्ने निराशावादी शब्द उहाँको शब्दकोशमा थिएनन् । समस्या आयो भने समाधान खोज्नुपर्छ भन्ने उहाँको जीवनदर्शन थियो । यही सकारात्मक सोचले उहाँलाई युवापुस्तामाझ पनि अत्यन्त प्रिय बनायो । उहाँसँग केही समय बसेपछि मानिसले ऊर्जा लिएर फर्किने गर्थे । आज पनि धेरै युवा नेताहरू आफू राजनीतिमा टिक्न सकेको प्रेरणा शोभाराम बाबाट पाएको बताउँछन् ।

दाङको राजनीतिक इतिहासमा उहाँले तयार गर्नुभएका धेरै कार्यकर्ता पछि स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय राजनीतिमा स्थापित भए । तर उहाँले कहिल्यै त्यसको श्रेय लिन खोज्नुभएन । उहाँका लागि सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको सक्षम कार्यकर्ता निर्माण हुनु थियो । एउटा असल नेता आफैँ चम्किनुभन्दा धेरै नेता उत्पादन गर्न सफल हुन्छ भन्ने उदाहरण उहाँले व्यवहारमै प्रस्तुत गर्नुभयो । आज हामी यस्तो समयमा बाँचिरहेका छौँ, जहाँ राजनीतिप्रति आमनागरिकको विश्वास कमजोर बन्दै गएको छ । राजनीतिक दलहरूबीच आरोप–प्रत्यारोप बढेको छ । सिद्धान्तभन्दा स्वार्थ, सेवा भन्दा सत्ता र त्यागभन्दा अवसरको चर्चा बढी हुने गरेको छ । यस्तो बेला शोभाराम बाको जीवन एउटा ऐना बनेर उभिन्छ । उहाँको जीवनले सिकाउँछ, राजनीति जनताको विश्वास जित्ने माध्यम हो, विश्वास गुमाउने होइन । राजनीति समाज बदल्ने अभियान हो, व्यक्तिगत उन्नतिको भ¥याङ होइन । नेता बन्न सजिलो होला, तर जनताको मनमा बस्न अत्यन्त कठिन हुन्छ। शोभाराम बा त्यही कठिन यात्राका सफल यात्री हुनुहुन्थ्यो ।

दाङको माटोले धेरै राजनीतिक व्यक्तित्व जन्माएको छ । तीमध्ये केही पदका कारण सम्झिइए, केही शक्तिका कारण चिनिए । तर शोभाराम बस्नेतलाई भने उहाँको चरित्र, निष्ठा, त्याग, सादगी र जनताप्रतिको अटल प्रतिबद्धता ले अमर बनाएको छ । उहाँले छोडेर जानुभएको विरासत कुनै भवन, सम्पत्ति वा पद होइन; उहाँले छोडेर जानुभएको सम्पत्ति भनेको राजनीतिक संस्कार, जनपक्षीय सोच, इमानदार नेतृत्व र संघर्षको प्रेरणा हो । आज उहाँ शारीरिक रूपमा हामीबीच हुनुहुन्न, तर दाङको किसान आन्दोलनको इतिहासमा, लोकतान्त्रिक संघर्षका प्रत्येक पानामा, कम्युनिष्ट आन्दोलनको प्रत्येक यात्रामा र हजारौँ कार्यकर्ताको स्मृतिमा शोभाराम बा सधैँ जीवित रहनुहुनेछ । उहाँको जीवन एउटा व्यक्तिको जीवनी मात्र होइन, एउटा युगको इतिहास हो । त्याग, निष्ठा, इमानदारी र जनसेवाको त्यो इतिहासलाई नयाँ पुस्ताले पढ्न, बुझ्न र आत्मसात् गर्न सके मात्र उहाँप्रति साँचो श्रद्धाञ्जली हुनेछ । आजको पुस्ताले शोभाराम बाको जीवनबाट सिक्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो । राजनीतिमा पदभन्दा प्रतिष्ठा ठूलो हुन्छ, प्रतिष्ठाभन्दा चरित्र ठूलो हुन्छ र चरित्रभन्दा ठूलो जनताको विश्वास केही पनि हुँदैन । यही विश्वास जित्न सक्नु नै शोभाराम बस्नेतको जीवनको सबैभन्दा ठूलो सफलता थियो, र यही कारण उहाँ दाङको राजनीतिक इतिहासमा सधैँ उज्यालो नक्षत्रका रूपमा स्मरण गरिरहनुहुनेछ ।

जयन्ती चौधरी/राप्ती पोष्ट

दाङ ६ साउन । गढवा गाउँपालिका–४ दाङकी अर्निका चौधरीलाई करेत सर्पले टोक्यो । सर्पको विष शरीरमा फैलिँदै गएपछि परिवारले तत्काल उपचारका लागि नजिकैका स्वास्थ्य संस्थामा लैजाने प्रयास ग¥यो । तर दाङमै उपचार सम्भव नभएपछि उनलाई असार २५ गते राति कपिलवस्तुको गोरुसिङ्हेस्थित सर्पदंश उपचार केन्द्रमा लगियो ।

त्यस्तै, शुद्धोधन नगरपालिका–१ का लवकुश पासीलाई गोमन सर्पले टोक्यो । सर्पको टोकाइबाट छ्ट्पटाईरहेको अवस्थामा तत्कालै उहाँलाई सर्पदंश उपचार केन्द्रमा पु¥याइयो । उपचारपछि ठिक भएर घर फर्किनुभयो । विषालु सर्पको टोकाइपछि उपचारका लागि अस्पताल पुग्नुपर्ने बाध्यता र समयमै उपचार नपाउँदा हुन सक्ने जोखिमका यी दुई घटना लुम्बिनी प्रदेशमा सर्पदंशको बढ्दो चुनौतीका प्रतिनिधि घटना हुन् ।

लुम्बिनी प्रदेशका मध्य तराई तथा पहाडी क्षेत्रका दाङ, बाँके, कपिलवस्तु, रुपन्देहीलगायतका जिल्लामा गर्मी र वर्षायाम सुरु भएसँगै सर्पदंशका घटना बढ्ने गरेका छन् । खेतबारी, घरआँगन, जंगल तथा घाँसे मैदानमा मानिसको चहलपहल बढ्ने समयमा विषालु सर्पको टोकाइबाट सयौँ नागरिक प्रभावित हुने गरेका छन् । समयमै उपचार नपाउँदा कतिपयले अकालमै ज्यान गुमाउने गरेका छन् ।

पछिल्ला वर्षहरूमा सर्पदंश उपचार केन्द्रमा उपचार गराउन आउने बिरामीको संख्या बढिरहेको छ । यसको एउटा कारण सर्पदंशबारे जनचेतना बढ्नु र अर्को कारण गाउँगाउँमा उपचार केन्द्रको पहुँच विस्तार हुनु रहेको जानकारहरुको भनाई छ । पहिले सर्पले टोकेपछि झारफुक र धामीझाँक्रीको भर पर्ने प्रवृत्ति रहेकोमा अहिले उपचारका लागि अस्पताल तथा सर्पदंश उपचार केन्द्र पुग्ने क्रम बढेको उपचार केन्द्रका अधिकारीहरू बताउँछन् ।

गोरुसिङ्हेमा बढ्दो चाप
कपिलवस्तु जिल्लाको गोरुसिङ्हेस्थित नेपाली सेनाको शम्शेर दल गणको हाताभित्र रहेको सर्पदंश उपचार केन्द्र अहिले लुम्बिनी प्रदेशकै प्रमुख सर्पदंश उपचार केन्द्रका रूपमा स्थापित भएको छ । पूर्वी तराई र लुम्बिनी प्रदेशको मध्य तराईको बीचमा पर्ने भौगोलिक अवस्थिति तथा दक्ष प्राविधिक जनशक्तिको उपलब्धताका कारण यस उपचार केन्द्रमा सर्पदंशका बिरामीको चाप बढ्दै गएको छ । कपिलवस्तुका अतिरिक्त अर्घाखाँची, दाङ, प्युठान, गुल्मी, बाग्लुङ र रुपन्देहीलगायतका जिल्लाबाट समेत बिरामी उपचारका लागि यहाँ आउने गरेका छन् । नेपाली सेनाको प्राविधिक सहयोग तथा बुद्धभूमि नगरपालिकाको व्यवस्थापनमा स्थापना भएको यस केन्द्रले विभिन्न पालिका, नगरपालिका, विद्यालय र क्याम्पससँग सहकार्य गरेर सर्पदंशसम्बन्धी सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । उपचार केन्द्रका व्यवस्थापक नवीन भण्डारीका अनुसार सचेतना कार्यक्रमका कारण सर्पले टोकेपछि झारफुकको पछि नलागी अस्पताल जानुपर्छ भन्ने चेतना बढेको छ । त्यसैले पछिल्ला वर्षहरूमा सर्पदंशका बिरामी उपचारका लागि केन्द्रसम्म आउने क्रम बढेको उहाँको भनाइ छ ।

उहाँका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२÷०८३ को साउन १ गतेदेखि २०८३ असार २० गतेसम्म गोरुसिंगे सर्पदंश उपचार केन्द्रमा एक हजार तीन सय ५० जना बिरामीले उपचार पाएका छन् । ति मध्य एक हजार तीन सय ४१ बिरामी उपचारपछि निको भएर घर फर्किएका छन् । उपचार सम्भव नभएपछि १४ जनालाई अन्य अस्पतालमा रेफर गरिएको थियो भने नौ जनाको मृत्यु भएको थियो । यस उपचार केन्द्रमा २ वर्षदेखि १६ वर्ष उमेर समूहभन्दा माथि र ५० वर्षभन्दा तलका उमेर समूहका बिरामी सर्पदंशका घटनामा सबैभन्दा बढी आउने गरेका छन् । त्यस्तै, १ देखि १६ वर्षभन्दा मुनिका बालबालिका र महिलाहरूमा पनि सर्पदंशका घटना बढी हुने गरेको भण्डारीले बताउनुभयो । सर्पदंशका बिरामी विशेषगरी असार, साउन र भदौ महिनामा बढी आउने गरेका छन् । यस क्षेत्रमा गोमन, करेत, भाइपर तथा अविषालु प्रजातिका सर्पको टोकाइ बढी हुने गरेको छ ।

गोरुसिंगे उपचार केन्द्रको तथ्यांकले सर्पदंशको जोखिम कति गम्भीर छ भन्ने अर्को चित्र पनि देखाउँछ । आर्थिक वर्ष २०८१÷०८२ मा एक हजार आठ सय ६३ जना बिरामी उपचारका लागि आएका थिए । तीमध्ये नौ सय ३९ जना महिला र नौ सय २४ जना पुरुष थिए । १६ वर्षभन्दा मुनिका बालबालिका दुई सय १७ जना रहेका थिए । सो अवधिमा गोमन सर्पको टोकाइबाट ५६ जना, करेतबाट ९३ जना, भाइपरबाट एक सय ४१ जना, बिच्छीको टोकाइबाट ५७ जना र अन्य कारणबाट एक हजार चार सय ५५ जना गरी कुल एक हजार आठ सय ६३ जना उपचारका लागि आएका थिए । तीमध्ये ७७ जना गम्भीर बिरामी रहेका थिए । ३१ जनालाई अन्य अस्पतालमा रेफर गरिएकोमा आठ जनाको मृत्यु भएको थियो ।

गढवामा पनि बढ्दै सर्पदंशका घटना
यता दाङको गढवा गाउँपालिकास्थित गढवा सर्पदंश उपचार केन्द्रमा पनि सर्पदंशका बिरामीको संख्या बढ्दै गएको छ । ज्वालादल गणका गणपति तथा नेपाली सेनाका प्रमुख सेनानी सन्तोष थापाका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२÷०८३ मा तीन सय २२ जना बिरामी उपचारका लागि आएका थिए । तिमध्ये सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने उमेर समूहमा ८ देखि २० वर्षका ६९ जना, २० देखि ३० वर्षका ६७ जना, ३० देखि ४० वर्षका ६८ जना, ४० देखि ५० वर्षका ५२ जना, ५० देखि ६० वर्षका ४० जना, ६० देखि ७० वर्षका ७ जना र ८० देखि ९० वर्षका ८ जना रहेका थिए ।

उपचारका लागि महिला एक सय ६८ जना र पुरुष एक सय ४० जना उपचारका लागि आएका थिए । गढवामा रहेको सर्पदंश उपचार केन्द्रमा उपचार सम्भव नभएपछि राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा रिफर गरिएको थियो । तिमध्य चारजनाको उपचारका क्रममा मृत्यु भएको बताइन्छ । गढवा क्षेत्रमा जेठ, असार, साउन र भदौ महिनामा सर्पदंशको जोखिम सबैभन्दा बढी देखिने गरेको छ । यस क्षेत्रमा करेत र गोमनजस्ता विषालु सर्पका साथै धामन र पानीसर्पले मानिसलाई टोक्ने गरेका छन् ।

गढवा सर्पदंश उपचार केन्द्रमा गढवा गाउँपालिका, राजपुर गाउँपालिका, लमही नगरपालिका र राप्ती गाउँपालिकाका साथै प्युठानका नागरिकसमेत उपचारका लागि आउने गरेका छन् । यसैगरी, आर्थिक वर्ष २०८१÷०८२ मा दुई सय २३ जना सर्पको टोकाइका बिरामी उपचारका लागि आएका थिए । तीमध्ये ८ देखि २० वर्ष उमेर समूहका ६० जना, २० देखि ३० वर्षका ४७ जना, ३० देखि ४० वर्षका ३७ जना, ४० देखि ५० वर्षका २६ जना, ५० देखि ६० वर्षका ३० जना, ६० देखि ७० वर्षका १९ जना र ७० देखि ८० वर्षका ४ जना रहेका थिए । तीमध्ये महिला १ सय २५ जना र पुरुष ९८ जना थिए ।

अघिल्लो आर्थिक वर्षमा उपचार केन्द्रमा कुनै पनि बिरामीको मृत्यु भएको छैन । गढवा क्षेत्रमा सर्पको टोकाइबाट बढी प्रभावित हुने उमेर समूह २० देखि ४० वर्ष रहेको छ । उपचार केन्द्रले विभिन्न स्थानीय निकायसँगको सहकार्यमा निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर तथा सर्पदंश उपचारसम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम गर्दै आएको प्रमुख सेनानी थापाले बताउनुभयो ।

बाँकेमा पनि करेतको जोखिम बढी
बाँकेको ओभरीस्थित रणबम गण ब्यारेकअन्तर्गत बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज सर्पदंश उपचार केन्द्रमा पनि सर्पदंशका बिरामी उपचारका लागि आउने गरेका छन् । उपचार केन्द्रको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८१ वैशाख १ गतेदेखि २०८२ वैशाख ३० गतेसम्म ५६ जना बिरामी उपचारका लागि आएका थिए । तीमध्ये सबैभन्दा बढी १९ देखि ४० वर्ष उमेर समूहका ३५ जना, ४१ वर्षभन्दा माथिका १६ जना र १ वर्षदेखि १८ वर्ष उमेर समूहका ५ जना थिए । उपचारका लागि आएका सबै ५६ जना बिरामी निको भएर घर फर्किएका छन् । तीमध्ये सबैभन्दा बढी करेत सर्पको टोकाइबाट ३७ जना, गोमन सर्पको टोकाइबाट ३ जना र अन्य सर्पको टोकाइबाट १६ जना उपचारका लागि आएका थिए ।

बाँके क्षेत्रमा सर्पदंशको प्रभाव सबैभन्दा बढी असार, साउन, भदौ र असोज महिनामा देखिने गरेको छ । यस उपचार केन्द्रमा बाँके र दाङ जिल्लाबाट बिरामी आउने गरेका छन् । २०८२ वैशाख १ गतेदेखि २०८२ चैत ३० गतेसम्म ५७ जना सर्पको टोकाइबाट बिरामी उपचारका लागि आएका थिए । तीमध्ये १ देखि १८ वर्षसम्मका ५ जना, १९ देखि ४० वर्षसम्मका २३ जना र ४१ वर्षभन्दा माथिका २९ जना रहेका थिए । उपचारका लागि आएका सबै बिरामी ठिक भएर घर फर्किएका छन् ।

२०८३ वैशाख १ गतेदेखि असारसम्म १२ जना बिरामी उपचारका लागि आएका छन् । तीमध्ये ४१ वर्षभन्दा माथिका ८ जना, १ देखि १८ वर्षसम्मका ३ जना र १९ देखि ४० वर्षसम्मका १ जना रहेका छन् । यस उपचार केन्द्रमा पनि करेत र गोमन सर्पको टोकाइका बिरामी बढी आउने गरेको जनाइएको छ । सर्पदंशको प्रभाव असोज महिनासम्म रहने गरेको छ ।

गर्मी र वर्षासँगै बढ्छ जोखिम
लुम्बिनी प्रदेशमा सर्पदंशको जोखिम मौसमसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । गर्मी बढेसँगै सर्पहरू बाहिर निस्कने र वर्षायाममा उनीहरूको बासस्थानमा पानी पस्ने भएकाले मानव बस्ती तथा घरआँगनसम्म आउने गरेका छन् । विशेषगरी जेठदेखि असोजसम्म सर्पदंशका घटना बढी देखिने गरेका छन् । गोरुसिंगे, बाँके र गढवाका उपचार केन्द्रको तथ्यांकले पनि यही अवस्थालाई पुष्टि गर्छ । सर्पदंशका घटनामा करेत र गोमन सबैभन्दा बढी जोखिमयुक्त देखिएका छन् । त्यसबाहेक कपिलवस्तु क्षेत्रमा भाइपरको टोकाइबाट पनि धेरै बिरामी उपचारका लागि आउने गरेका छन् । सर्पदंशका घटनामा बालबालिका, महिला तथा खेतबारी र ग्रामीण क्षेत्रमा काम गर्ने मानिसहरू बढी जोखिममा पर्ने गरेका छन् । रातको समयमा घरभित्र सुतिरहेका बेला करेतले टोक्ने घटना पनि हुने गरेका छन् भने खेतबारी, जंगल तथा घाँसे क्षेत्रमा काम गर्दा गोमनलगायतका सर्पको टोकाइमा पर्ने गरेका छन् ।

उपचार केन्द्र थपिएपनि चुनौती थपिदै
लुम्बिनी प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा नेपाली सेनाले स्थानीय तहको व्यवस्थापनमा प्राविधिक सहयोग गर्दै नागरिकलाई निःशुल्क सर्पदंश उपचार सेवा प्रदान गर्दै आएको छ । सर्पदंश उपचार केन्द्रहरूको विस्तारसँगै ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका नागरिकलाई उपचारमा सहजता भएको छ । तर सबै बिरामीलाई स्थानीयस्तरमै पूर्ण उपचार सम्भव नहुँदा गम्भीर अवस्थाका बिरामीलाई ठूला अस्पतालमा रेफर गर्नुपर्ने अवस्था अझै कायम छ ।
सर्पदंशको उपचारमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा समयमै उपचार हो । तर ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि सर्पले टोकेपछि अस्पताल पुग्नुभन्दा पहिले झारफुक गर्ने, घरेलु उपचार गर्ने वा अन्य परम्परागत विधि अपनाउने क्रम सामान्य रुपमा मात्रै रहेको छ । उपचार केन्द्रहरूले सञ्चालन गर्दै आएका सचेतनामूलक कार्यक्रमले भने यस प्रवृत्तिमा क्रमशः परिवर्तन ल्याइरहेको देखिन्छ ।

एन्टिभेनम खरिदका लागि ५० लाख बजेट
लुम्बिनी प्रदेश सरकारले सर्पदंश उपचारलाई प्रभावकारी बनाउन एन्टिभेनमको उपलब्धतालाई प्राथमिकतामा राखेको जनाएको छ । स्वास्थ्य मन्त्रालयका सूचना अधिकारी उमेश गौतमका अनुसार प्रदेश सरकारले चालु आर्थिक वर्षमा स्नेक एन्टिभेनम खरिदका लागि ५० लाख रुपैयाँ बजेट छुट्याएको छ । तर सर्पदंशका घटना बढिरहेका बेला उपचार केन्द्रमा बिरामीको चापअनुसार एन्टिभेनमको पर्याप्त मौज्दात, दक्ष जनशक्ति र आवश्यक उपकरणको निरन्तर उपलब्धता सुनिश्चित गर्नु चुनौतीपूर्ण छ ।

चेतनाले जोगाउन सक्छ ज्यान
लुम्बिनी प्रदेशमा सर्पदंशका घटना हरेक वर्ष दोहोरिने गरेका छन् । तथ्यांकले हजारौँ मानिस उपचारका लागि सर्पदंश उपचार केन्द्र पुगेको देखाउँछ । धेरैजसो उपचारपछि निको भएर घर फर्किएका छन् । तर उपचारमा ढिलाइ हुँदा केहीले ज्यानसमेत गुमाउनुपरेको छ । तर उपचार केन्द्रहरूले स्थानीय तह, विद्यालय र क्याम्पससँग सहकार्य गरेर सञ्चालन गरेका सचेतना कार्यक्रमले सकारात्मक प्रभाव पारेको छ । सर्पले टोकेपछि झारफुकमा समय खेर नफाली तत्काल उपचार केन्द्रमा पु¥याउने चेतना बढ्दै गएको छ । सर्पदंशबाट हुने मृत्यु रोक्न उपचार केन्द्रको संख्या बढाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन । समयमै अस्पताल पु¥याउने व्यवस्था, पर्याप्त एन्टिभेनमको मौज्दात, दक्ष स्वास्थ्यकर्मी, एम्बुलेन्सको सहज पहुँच र समुदायस्तरमा निरन्तर सचेतना आवश्यक रहेको देखिन्छ ।

२०८३ साउन ६ गतेको राप्ती पोष्ट दैनिकमा प्रकाशित

शरद अधिकारी

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केही यस्ता व्यक्तित्व छन्, जसको योगदान कुनै एक दल, विचार वा समयको सीमाभित्र बाँधेर मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन । तिनैमध्ये एक हुनुहुन्छ, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक महासचिव पुष्पलाल श्रेष्ठ । उहाँलाई केवल नेपालमा कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना गर्ने नेताका रूपमा मात्र बुझ्नु उहाँको योगदानलाई सानो बनाउनु हुनेछ । वास्तवमा पुष्पलाल नेपाली राजनीतिमा विचार निर्माण गर्ने, आन्दोलनको दिशा तय गर्ने र भविष्यको राजनीतिक मार्गचित्र कोर्ने दूरदर्शी नेता हुनुहुन्थ्यो ।

आज पुष्पलालको निधन भएको ४७ वर्ष पूरा भइसकेको छ । तर उहाँले उठाएका धेरै राजनीतिक प्रश्न र दिएका धेरै वैचारिक निष्कर्ष आज पनि नेपाली राजनीतिमा उत्तिकै सान्दर्भिक देखिन्छन् । अझ रोचक कुरा के छ भने, कुनै समय उहाँका विचारको आलोचना गर्नेहरू नै अहिले उहाँको राजनीतिक दृष्टिकोणको सही मूल्याङ्कन गर्न थालेका छन् । वि.सं. १९८१ असार १५ गते रामेछापमा जन्मनुभएका पुष्पलालको राजनीतिक जीवन कुनै सुविधाजनक वातावरणमा सुरु भएको थिएन । त्यो समय नेपाल राणाशासनको कठोर दमनमा थियो । बोल्ने स्वतन्त्रता थिएन, राजनीतिक संगठन खोल्ने कल्पनासम्म गर्न सकिँदैनथ्यो । त्यस्तो कठिन परिस्थितिमा परिवर्तनको सपना देख्नु आफैंमा साहस थियो । त्यसमाथि संगठित राजनीतिक आन्दोलन निर्माण गर्नु झन् चुनौतीपूर्ण काम थियो ।

पुष्पलालको राजनीतिक यात्रामा एउटा भावनात्मक र ऐतिहासिक मोड पनि जोडिएको छ । १९९७ सालमा आफ्ना दाजु तथा अमर शहीद गंगालाल श्रेष्ठलाई मृत्युदण्ड दिनुअघि जेलमा भएको भेटमा गंगालालले भन्नुभएको थियो । ‘मैले प्रजातन्त्रका निम्ति बालेको दियोलाई तैंले प्रज्वलित पार्नेछस’ यहि भनाई पुष्पलालका लागि जीवनभरको प्रेरणा बन्यो । त्यो एउटा भाइप्रतिको विश्वास मात्र थिएन, नेपालको राजनीतिक इतिहासले बोकेको एउटा जिम्मेवारी थियो । त्यसपछि पुष्पलाल राणाशासनविरुद्धको आन्दोलनमा पूर्ण रूपमा समर्पित हुनुभयो ।
राजनीतिक जीवनको प्रारम्भमा उहाँ प्रजातान्त्रिक आन्दोलनसँग जोडिनुभएको थियो । तर समयसँगै उहाँले नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व र राजनीतिक कार्यदिशाले सामाजिक तथा आर्थिक रूपान्तरण सम्भव नहुने निष्कर्ष निकाल्नुभयो । त्यसपछि उहाँ माक्र्सवादी विचारधारातर्फ आकर्षित हुनुभयो र २००६ सालमा भारतको कलकत्तामा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना गर्नुभयो । त्यो केवल एउटा नयाँ दलको जन्म थिएन, नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एउटा नयाँ वैचारिक धारको उदय थियो ।

त्यतिबेला नेपालमा कम्युनिष्ट विचारधाराबारे जानकारी नै न्यून थियो । पुष्पलालले त्यसलाई बुझाउन र फैलाउन ‘कम्युनिष्ट पार्टीको घोषणापत्र’ नेपाली भाषामा अनुवाद गर्नुभयो । यसलाई नेपाली भाषाको पहिलो व्यवस्थित साम्यवादी साहित्यका रूपमा पनि लिइन्छ । विचारलाई जनतासम्म पु¥याउन भाषा र साहित्यको प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने उहाँको बुझाइ त्यहीँबाट देखिन्छ । पुष्पलाल केवल संगठनकर्ता मात्र हुनुहुन्थेन । उहाँ गम्भीर राजनीतिक विश्लेषक पनि हुनुहुन्थ्यो । उहाँले नेपाली समाजको वर्गीय संरचना, राष्ट्रिय चरित्र, अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलन र नेपालको भू–राजनीतिक अवस्थाको अध्ययन गरेर राजनीतिक निष्कर्ष निकाल्नुभयो । उहाँका धेरै लेख, भाषण र दस्तावेज आज पनि नेपाली राजनीतिका महत्वपूर्ण सन्दर्भ सामग्रीका रूपमा अध्ययन गरिन्छन् ।
उहाँको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक विशेषता भनेको समयभन्दा अगाडि सोच्ने क्षमता थियो । तत्कालीन समयमा कम्युनिष्ट आन्दोलनभित्र नेपाली कांग्रेससँग सहकार्य गर्ने विचार निकै विवादित थियो । धेरैले त्यसलाई विचारबाट विचलन भन्दै आलोचना गरे । कतिपयले पुष्पलाललाई गद्दारसम्म भने। तर उहाँको तर्क स्पष्ट थियो । नेपालमा निरंकुश पञ्चायती व्यवस्थालाई हटाउन लोकतान्त्रिक र वामपन्थी शक्तिबीच कार्यगत एकता अपरिहार्य छ । इतिहासले अन्ततः पुष्पलालकै विश्लेषणलाई सही सावित ग¥यो । २०४६ सालको जनआन्दोलन नेपाली कांग्रेस र वामपन्थी शक्तिको संयुक्त आन्दोलनबाट सफल भयो । त्यसपछि पनि विभिन्न राजनीतिक मोडमा लोकतान्त्रिक र वाम शक्तिहरूबीच सहकार्य हुँदै आयो । जुन विचारका कारण कहिल्यै आलोचित हुनुपरेको थियो, आज त्यही विचार नेपाली राजनीतिमा स्थापित रणनीति बनेको छ ।

पुष्पलालले स्थापना गरेको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी आज विभाजित हुँदै दर्जनभन्दा बढी कम्युनिष्ट दलमा परिणत भएको छ । तर विडम्बना के छ भने, उहाँले भने जीवनभर कम्युनिष्ट आन्दोलनको एकतामै जोड दिनुभयो । आफूले स्थापना गरेको पार्टी फुटेपछि पनि अर्को नयाँ पार्टी खोलेर व्यक्तिगत नेतृत्व खोज्ने बाटो उहाँले रोज्नुभएन । वैचारिक बहस र संगठनात्मक एकतामार्फत आन्दोलनलाई अघि बढाउनुपर्ने उहाँको धारणा अन्तिम समयसम्म कायम रह्यो ।
आज नेपालमा कम्युनिष्ट शक्ति राष्ट्रिय राजनीतिमा महत्वपूर्ण शक्तिका रुपमा छ । धेरै पटक कम्युनिष्ट दलहरूले सरकारको नेतृत्व गरेका छन् । संविधान निर्माणदेखि संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संस्थागत विकाससम्म कम्युनिष्ट दलहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ । यस सफलताको जगमा पुष्पलालले रोपेको वैचारिक बीउ रहेको तथ्यलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन । यद्यपि अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । पुष्पलालले देखेको समाजवादी नेपाल निर्माणको सपना कति पूरा भयो ? राजनीतिक परिवर्तन भए, शासन व्यवस्था फेरियो, संविधान बदलियो, सत्ता परिवर्तन अनेकौं पटक भयो । तर सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता, सुशासन र जनजीविकाका धेरै प्रश्न अझै समाधान हुन सकेका छैनन् । यही कारण पुष्पलालका विचारलाई सम्झनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, उहाँले उठाएका प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु पनि आवश्यक हुन्छ ।

पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालका कम्युनिष्ट दलहरू बारम्बार विभाजन, सत्ता समीकरण र नेतृत्व संघर्षमा अल्झिएका देखिन्छन् । विचारभन्दा पद, संगठनभन्दा सत्ता र सिद्धान्तभन्दा समीकरणलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्दै गएको टिप्पणी हुने गरेको छ । यस्तो अवस्थामा पुष्पलालको वैचारिक इमानदारी, संगठनप्रतिको निष्ठा र दीर्घकालीन राजनीतिक सोच अझ बढी सान्दर्भिक देखिन्छ ।

नेकपा एमालेसहित नेपालका अधिकांश कम्युनिष्ट दलहरूले पुष्पलाललाई आफ्नो वैचारिक प्रेरणाको स्रोत मान्ने गरेका छन् । तर पुष्पलालको सम्मान केवल जन्मजयन्ती वा स्मृति दिवसमा माल्यार्पण गरेर मात्र हुँदैन । उहाँले प्रतिपादन गरेको राष्ट्रिय स्वाधीनता, लोकतान्त्रिक अभ्यास, वैचारिक स्पष्टता, संगठनात्मक अनुशासन र जनमुखी राजनीतिलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र उहाँप्रतिको साँचो सम्मान हुनेछ । नेपाली राजनीतिले धेरै नेता जन्मायो, धेरै आन्दोलन देख्यो र धेरै सत्ता परिवर्तन पनि भोग्यो । तर समयभन्दा दशकौँ अगाडिको राजनीतिक भविष्य देख्ने नेता भने विरलै जन्मन्छन् । पुष्पलाल श्रेष्ठ त्यस्ता दुर्लभ नेतामध्ये एक हुनुहुन्थ्यो । आज पनि उहाँका विचार अध्ययन गर्दा लाग्छ, उहाँले केवल आफ्नो समयलाई होइन, नेपालको राजनीतिक भविष्यलाई पनि पढ्नुभएको थियो । नेपालमा कम्युनिष्ट आन्दोलनको इतिहास लेखिँदा पुष्पलालको नाम पहिलो अध्यायमा रहनेछ । तर उहाँको महत्व त्यतिमै सीमित छैन। उहाँ नेपाली लोकतान्त्रिक आन्दोलन, वैचारिक राजनीति र राष्ट्रिय रूपान्तरणको साझा इतिहासका पनि अविस्मरणीय पात्र हुनुहुन्छ । उहाँले देखाएको विचार, त्याग र दूरदर्शिताले आगामी पुस्तालाई पनि उत्तिकै प्रेरणा दिनेछ । यही नै पुष्पलालप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ ।

२०८३ साउन ६ गतेको राप्ती पोष्ट दैनिकमा प्रकाशित

दुई बर्ष अघिका मुद्दा सुन्यमा झारियो

राप्ती पोष्ट

दाङ, साउन । दाङ जिल्ला अदालतले आर्थिक वर्ष २०८२÷०८३ मा पाँच हजारभन्दा बढी मुद्दाको जिम्मेवारी बहन गर्दै करिब दुईतिहाइ अर्थात् ६५.६ प्रतिशत मुद्दा फछ्र्योट गरेको छ । अदालतमा वर्षभरि नयाँ दर्ता भएका तीन हजार तीन सय ३१ मुद्दासहित अघिल्लो वर्षबाट जिम्मेवारी सरेका एक हजार नौ सय ६४ गरी कुल पाँच हजार दुई सय ९५ मुद्दा रहेकोमा तीन हजार चार सय ७४ मुद्दा फछ्र्योट भएका छन् । अव चालु आर्थिक बर्षका लागि एक हजार आठ सय २१ व्टा मुद्दा आगामी आर्थिक वर्षका लागि बाँकी रहेका छन् ।

गत आर्थिक बर्षमा भएका प्रगतिका बारेमा जानकारी दिन जिल्ला अदालत दाङले शुक्रबार अदालतमै पत्रकार भेटघाट आयोजना गरेको थियो । अदालतका श्रेष्तेदार भुपाल भण्डारीले दिनुभएको जानकारी अनुसा गत आर्थिक वर्ष २०८२÷८३ मा अघिल्लो बर्षका तुलनामा मुद्दा फछ्र्योट बढेको हो । अघिल्लो आर्थिक बर्ष अदालतले तीन हजार आठ सय ४० वटा नयाँ मुद्दा दर्ता हुने अनुमान गरेको थियो ।

जिल्ला न्यायाधीश प्रकाश प्रसाद पण्डितले गत बर्षको राष्ट्रिय अवस्था र सीमित जनशक्तिका बीच पनि ६५ प्रतिशत भन्दा बढी प्रगति भएको बताउनुभयो । उहाँले गत बर्ष भदौ २४ गतेका दिन अदालतमा भएको आगलागी र तोडफोडले न्याय सम्पादनमा केही समस्या उत्पन्न भएको बताउनुभयो । उहाँले छिटो र नागरिकमैत्री न्याय प्रदान गर्ने लक्ष्यअनुसार अदालतले कार्यसम्पादनलाई निरन्तर सुधार गर्दै आएको बताउनुभयो । अदालतको तथ्यांकअनुसार अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८१÷८२ मा पाँच हजार दुई सय २५ मुद्दामध्ये तीन हजार दुई सय ६२ फछ्र्योट हुँदा ६२.३१ प्रतिशत उपलब्धि हासिल भएको थियो । त्यसअघि आर्थिक वर्ष २०८०÷८१ मा ६५.६० प्रतिशत फछ्र्योट भएको थियो । चालु आर्थिक वर्षमा फछ्र्योट प्रतिशत पुनः ६५.६ प्रतिशतमा पुगेको देखिन्छ, जसले अघिल्लो वर्षको तुलनामा सुधार भएको संकेत गर्छ ।

मुद्दाको प्रकृतिअनुसार हेर्दा देवानीतर्फ सबैभन्दा धेरै चार हजार छ सय ३२ मुद्दा अदालतको जिम्मेवारीमा रहेका थिए । तीमध्ये तीन हजार तीन सय १९ मुद्दा फछ्र्योट भएका छन् भने एक हजार तीन सय १३ मुद्दा बाँकी रहेका छन् । त्यसैगरी दुनियावादी फौजदारीतर्फ छ सय ६३ मुद्दामध्ये तीन सय ७२ मुद्दा टुंगिएका छन् भने दुई सय ९१ मुद्दा बाँकी छन् ।

अदालतमा सबैभन्दा धेरै दर्ता हुने मुद्दामध्ये सम्बन्धविच्छेद पहिलो स्थानमा रहेको देखिएको छ । वार्षिक विवरणअनुसार सम्बन्धविच्छेदका एक हजार तीन सय ३९ मुद्दा दर्ता भएका छन् । त्यसपछि बैंकिङ कसुरका पाँच सय चार, अंशका तीन सय ३२, कुटपिटका दुई सय ३२, बहुविवाहका २१, लागूऔषधका एक सय नौ, जबर्जस्ती करणीका ८३, सवारी ज्यानका ८५, लेनदेनका ७९ तथा अन्य विभिन्न प्रकृतिका मुद्दा दर्ता भएका छन् । फौजदारी मुद्दामध्ये लागूऔषध चोरी तथा ओसारपसारसँग सम्बन्धित मुद्दाको संख्या उल्लेखनीय रहेको अदालतले जनाएको छ । त्यस्तै देवानी मुद्दामा सम्बन्धविच्छेदसम्बन्धी विवादको चाप सबैभन्दा बढी देखिएको छ । अदालतमा आर्थिक वर्षभरि विभिन्न तहका अदालतबाट आएका मिसिलको व्यवस्थापन पनि उल्लेखनीय रहेको छ । आन्दोलनका क्रममा जलेका वा नष्ट भएका मिसिलसम्बन्धी विवरणअनुसार कुल पाँच सय २६ मिसिलमध्ये तीन सय ६० वटा मिसिल खडा भएका छन् भने एक सय ६६ वटा अझै फेला पर्न बाँकी रहेका छन् । चालु, मुलतबी, फैसला कार्यान्वयन तथा निवेदनसम्बन्धी मिसिलहरूको अभिलेखीकरण र व्यवस्थापनलाई पनि अदालतले प्राथमिकतामा राखेको जनाएको छ ।

विशेष प्रकृतिका निवेदनतर्फ अधिकृत वारेसनामाका दुई सय ५३ निवेदनमध्ये सबै फछ्र्योट भएका छन् । मृत्युको न्यायिक घोषणासम्बन्धी ३९ निवेदनमध्ये ३३ वटा टुंगिएका छन् भने छ वटा बाँकी छन् । त्यसैगरी दर्ताद्वारा विवाहसम्बन्धी एक सय दुईवटा निवेदन सबै फछ्र्योट भएका छन् । संरक्षक प्रमाणितसम्बन्धी चारर निवेदनमध्ये तीन वटा फछ्र्योट भएका छन् भने एउटा बाँकी रहेको छ ।

न्यायाधीशगत कार्यसम्पादन हेर्दा न्यायाधीश प्रकाश प्रसाद पण्डितले पाँच सय ६९ मुद्दा फछ्र्योट गर्नुभएको छ । त्यस्तै टीकेन्द्र खड्काले चार सय चार सय ४४, रमाकान्त ज्ञवालीले छ सय ७०, राजेन्द्र अर्यालले पाँच सय दुई, लालसिंह थापाले आठ सय ८८, ताराप्रसाद ढुङ्गानाले दुई सय नौ, तेज नारायण पौडेलले १५ तथा प्रतिमा कुमारी भण्डारीले दुई सय ११ मुद्दा फछ्र्योट गर्नुभएको विवरणमा उल्लेख छ । वर्षभरि सबै न्यायाधीशबाट कुल तीन हजार चार सय ७४ मुद्दा फछ्र्योट भएका छन् ।

अदालतमा सरकारवादी फौजदारी, दुनियावादी फौजदारी, रिट, वञ्चितीकरण, निषेधाज्ञा लगायतका विभिन्न प्रकृतिका निवेदन र मुद्दाको सुनुवाइ भएको थियो । मुद्दा दर्तासँगै फैसला कार्यान्वयन, निवेदन फछ्र्योट तथा अभिलेख व्यवस्थापनलाई पनि सँगसँगै अघि बढाइएको अदालतले जनाएको छ । श्रेस्तेदार भण्डारीका अनुसार अदालतमा सेवा प्रवाहलाई थप प्रभावकारी बनाउन सूचना प्रविधिको प्रयोग, अभिलेख व्यवस्थापन, समयमै पेशी तोक्ने व्यवस्था तथा सेवाग्राहीमैत्री वातावरण निर्माणमा विशेष ध्यान दिइएको छ । अदालतमा आउने सेवाग्राहीलाई सहज सेवा उपलब्ध गराउन आवश्यक प्रशासनिक सुधारसमेत गरिएको उहाँले बताउनुभयो ।
अदालतले असहाय, अशक्त, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक तथा अन्य लक्षित वर्गलाई निःशुल्क कानुनी सहायता उपलब्ध गराउने व्यवस्थालाई पनि निरन्तरता दिएको जनाएको छ । यसका लागि शाखा अधिकृत सरहका तलब सुविधा पाउने गरी नियुक्त गरिएको वैतनिक कानुन व्यवसायीमार्फत फिरादपत्र, प्रतिउत्तर, बहस पैरवी लगायतका सेवा निःशुल्क उपलब्ध गराइएको श्रेस्तेदार भण्डारीले जानकारी दिनुभयो ।

जिल्ला न्यायाधीश पण्डितले न्याय सम्पादनलाई छिटो, सरल र प्रभावकारी बनाउन अदालत प्रतिबद्ध रहेको बताउँदै न्यायमा नागरिकको पहुँच विस्तार गर्नु नै अदालतको प्रमुख प्राथमिकता भएको उल्लेख गर्नुभयो । उहाँले बढ्दो मुद्दाको चापका बाबजुद समयमै फैसला गर्ने, पुराना मुद्दा घटाउने र न्यायिक सेवाप्रति नागरिकको विश्वास अभिवृद्धि गर्ने दिशामा अदालतले आगामी दिनमा पनि विशेष ध्यान दिने बताउनुभयो ।
वार्षिक तथ्यांकले दाङ जिल्ला अदालतमा मुद्दाको चाप अझै उच्च रहे पनि फछ्र्योट दरमा सुधार देखिएको, विशेषगरी देवानीतर्फ सम्बन्धविच्छेद र फौजदारीतर्फ लागूऔषधसम्बन्धी मुद्दा बढ्दो चुनौतीका रूपमा रहेको स्पष्ट पारेको छ । अदालतले आगामी वर्ष बाँकी रहेका एक हजार आठ सय २१ मुद्दा टुंग्याउने र न्याय सम्पादनलाई अझ प्रभावकारी बनाउने लक्ष्य लिएको जनाएको छ ।

अदालतले फैसला कार्यान्वयन तर्फ पनि उल्लेख्य प्रगति हासिल गरेको छ । अदालतका तहसिलदार अमृत पौडेलका अनुसार अदालतमा एक हजार तीन सय ३१ निवेदन दर्ता भएकोमा आठ सय दुई अर्थात ६० प्रतिशत निवेदन फछ्र्यौट गरिएको थियो । अव बाँकी निवेदनको संख्या पाँच सय २९ रहेका छन् ।
यस्तै जम्मा कैद अवधि तीन हजार तीन सय २२ बर्ष पाँच महिना आठ दिन रहेकोमा सात सय ८० बर्ष सात महिना २१ दिन कैद फछ्र्यौट भएको छ । अदालतले गरेको फैसला अनुसार २३ करोड रुपैया असुल गर्नुपर्नेमा दुई करोड ९५ लाख रुपैया जरिवाना असुल भएको छ । पौडेलका अनुसार अदालतले पीडितलाई भराउनुपर्ने क्षतिपूर्ति ६१ लख १५ हजार रहेकोका १५ लाख २० हजार रुपैया फछ्र्यौट गरिएको छ ।

राप्ती पोष्ट

घोराही, ३ साउन । पश्चिम नेपालका बिरामीलाई काठमाडौं वा भारतका विभिन्न अस्पताल धाउनुपर्ने बाध्यता अन्त्य गर्ने उद्देश्यसहित दाङस्थित संजीवनी टिचिङ हस्पिटलले न्यूरोसर्जरी सेवा सञ्चालनमा ल्याएको छ । अस्पतालले वरिष्ठ न्यूरोसर्जन डा. मुसाफिर आलमको नेतृत्वमा अत्याधुनिक न्यूरोसर्जरी सेवा सुरु गरेको हो । यससँगै मस्तिष्क, मेरुदण्ड तथा स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित सामान्यदेखि जटिल प्रकृतिका शल्यक्रिया अब दाङमै सम्भव हुने भएको अस्पतालले जनाएको छ ।
अस्पतालका अनुसार न्यूरोसर्जरी विभागबाट दैनिक बिहान ९ बजेदेखि साँझ ५ बजेसम्म विशेषज्ञ ओपिडी सेवा सञ्चालन हुनेछ भने आकस्मिक अवस्थामा २४सै घण्टा न्यूरोसर्जरी सेवा उपलब्ध गराइने व्यवस्था गरिएको छ । यस सेवाबाट साविक राप्ती क्षेत्रसँगै लुम्बिनी प्रदेशका हजारौँ बिरामी प्रत्यक्ष लाभान्वित हुने विश्वास अस्पतालले लिएको छ ।

अहिलेसम्म मस्तिष्क वा मेरुदण्डसँग सम्बन्धित गम्भीर रोग लागेका बिरामी उपचारका लागि काठमाडौं, चितवन, पोखरा वा भारतका अस्पताल पुग्नुपर्ने बाध्यता थियो । उपचारमा ढिलाइ हुँदा धेरै बिरामीले ज्यान गुमाउने, अपाङ्ग हुने वा आर्थिक रूपमा ठूलो भार बेहोर्नुपर्ने अवस्था रहँदै आएको थियो । अब दाङमै विशेषज्ञ सेवा उपलब्ध भएपछि समयमै उपचार पाउने सम्भावना बढेको अस्पतालको भनाइ छ ।

अस्पतालले न्यूरोसर्जरीका लागि आवश्यक पर्ने अत्याधुनिक पूर्वाधारसमेत तयार गरेको जनाएको छ । न्यूरोसर्जरीपछि बिरामीलाई राख्न छुट्टै न्यूरो आईसीयू, अत्याधुनिक मोडुलर अपरेशन थिएटर, ब्लड बैंक तथा आवश्यक आधुनिक उपकरणको व्यवस्था गरिएको छ ।

विशेषगरी सडक दुर्घटना, लडेर टाउको वा मेरुदण्डमा गम्भीर चोट लागेका बिरामीका लागि यो सेवा अत्यन्त उपयोगी हुने अपेक्षा गरिएको छ । यस्ता बिरामीलाई उपचारका लागि टाढा लैजाँदा बाटोमै ज्यान जाने वा उपचारमा ढिलाइका कारण स्थायी अपाङ्गता हुने जोखिम रहँदै आएको थियो । अब दाङमै तत्काल शल्यक्रिया गर्न सकिने भएपछि बिरामीको ज्यान बचाउने सम्भावना उल्लेखनीय रूपमा बढ्ने चिकित्सकहरूको विश्वास छ ।

वरिष्ठ न्यूरोसर्जन डा. मुसाफिर आलमका अनुसार अस्पतालमा मस्तिष्क तथा मेरुदण्डका ट्युमरको शल्यक्रिया, मस्तिष्क र मेरुदण्डमा चोटपटक तथा अन्य जटिल रोगको उपचार, बालबालिकासम्बन्धी न्यूरोसर्जरी, छारे रोगसँग सम्बन्धित शल्यक्रिया, हातखुट्टाका स्नायु (पेरिफेरल नर्भ) सम्बन्धी शल्यक्रिया लगायतका सेवा प्रदान गरिनेछ। उहाँका अनुसार अत्याधुनिक उपकरण र दक्ष जनशक्तिको संयोजनले अब धेरै बिरामीलाई बाहिर जानुपर्ने आवश्यकता रहने छैन ।
डा. आलमका अनुसार न्यूरोसर्जरी चिकित्सा विज्ञानको अत्यन्त महत्वपूर्ण विधा हो, जसले मस्तिष्क, मेरुदण्ड र सम्पूर्ण स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित रोगको निदान, व्यवस्थापन तथा शल्यक्रिया गर्छ । केन्द्रीय स्नायु प्रणाली (सीएनएस) र परिधीय स्नायु प्रणाली (पीएनएस) मा देखिने विभिन्न रोगको उपचार न्यूरोसर्जनले गर्ने भएकाले समयमै विशेषज्ञको पहुँच हुनु बिरामीका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ ।

उहाँले विशेषगरी हेमोरेजिक स्ट्रोक अर्थात् मस्तिष्कभित्र रक्तनली फुटेर हुने रक्तस्रावका बिरामीलाई तत्काल शल्यक्रिया आवश्यक पर्ने बताउनुभयो । मस्तिष्कको धमनी कमजोर भएर बन्ने एन्युरिज्मका कारण पनि यस्तो अवस्था सिर्जना हुने गरेको उल्लेख गर्दै उहाँले समयमै शल्यक्रिया गर्न सके बिरामी पूर्ण रूपमा निको हुने सम्भावना धेरै रहने जानकारी दिनुभयो । डा. आलमका अनुसार लगातार टाउको दुखिरहनु मस्तिष्कको ट्युमरको एउटा प्रमुख संकेत हुन सक्छ भने लगातार ढाड दुख्नु मेरुदण्डको ट्युमर वा अन्य गम्भीर समस्याको लक्षण हुन सक्छ । यद्यपि टाउको वा ढाड दुखाइ मात्र देखिँदैमा ट्युमर भएको निष्कर्ष निकाल्न नहुने उहाँको भनाइ छ । यस्ता समस्या लामो समयसम्म रहिरहेमा विशेषज्ञ चिकित्सकको परामर्श लिनु आवश्यक हुने उहाँले बताउनुभयो ।

उहाँका अनुसार स्पाइनल डिस्कको क्षति मेरुदण्डसम्बन्धी रोगको प्रमुख कारणमध्ये एक हो । हर्निएटेड डिस्क, स्पाइनल स्टेनोसिस, मेरुदण्डको संक्रमण, जन्मजात समस्या तथा मेरुदण्डमा लाग्ने चोटका कारण पनि शल्यक्रियाको आवश्यकता पर्न सक्छ । संजीवनी टिचिङ हस्पिटलमा अब यस्ता सबै प्रकारका मेरुदण्डसम्बन्धी शल्यक्रिया गर्ने तयारी पूरा भएको उहाँले जानकारी दिनुभयो । त्यसैगरी टाउको, घाँटी र मेरुदण्डमा लाग्ने चोटको विशेषज्ञ उपचारसमेत यहीँबाट उपलब्ध गराइनेछ ।

अस्पतालका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत दीपक रोकाले उपत्यकाबाहिर विशेषज्ञ न्यूरोसर्जनलाई ल्याउनु आफैँमा चुनौतीपूर्ण भए पनि अनुभवी चिकित्सक डा. मुसाफिर आलमलाई अस्पतालसँग आबद्ध गराउन सफल भएको बताउनुभयो । उहाँले नेपालमा न्यूरोसर्जनको संख्या अत्यन्त न्यून रहेको र यस्तो सेवा सञ्चालन गर्न ठूलो लगानी आवश्यक पर्ने भए पनि दाङका नागरिकलाई गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले अस्पतालले यो निर्णय गरेको उल्लेख गर्नुभयो ।
रोकाले दाङकै माटोमा हुर्किएका अनुभवी चिकित्सकलाई आफ्नै जिल्लामा सेवा गर्ने वातावरण तयार हुनु गौरवको विषय भएको बताउँदै अब स्वास्थ्य उपचारका लागि राजधानी धाउनुपर्ने बाध्यता क्रमशः कम हुँदै जाने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो ।
अस्पतालका निमित्त मेडिकल डाइरेक्टर डा. बाचस्पति सुवेदीले अस्पताल सञ्चालनमा आएको चार महिनाको अवधिमै विशेषज्ञ सेवा विस्तार गर्दै सुपर स्पेसियालिटी सेवाको सुरुआत न्यूरोसर्जरीबाट गरिएको जानकारी दिनुभयो । उहाँका अनुसार केही दिनभित्र युरोलोजी र कार्डियोलोजी सेवासमेत सञ्चालनमा ल्याइने तयारी भइरहेको छ ।

ती सेवा सञ्चालनमा आएपछि मुटु, मिर्गौला, मूत्रथैली, मूत्रमार्ग, प्रोस्टेट, पुरुष प्रजनन प्रणाली तथा अण्डकोषसँग सम्बन्धित रोगको विशेषज्ञ उपचारसमेत दाङमै उपलब्ध हुनेछ । यसले लुम्बिनी प्रदेशका बिरामीलाई अझ सहज र सुलभ स्वास्थ्य सेवा प्राप्त हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

कृति समिक्षा

शरद ऋतु

नेपालको सामाजिक आन्दोलन, त्यसमा पनि विशेषगरी मानवीय सेवाको पर्याय बनेको नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको इतिहासमा दाङ जिल्लाको योगदान अतुलनीय छ । दाङमा रेडक्रस अभियानलाई संस्थागत गर्न, यसको प्रभावकारिता बढाउन र समुदायस्तरसम्म विस्तार गर्न आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पित गर्ने दुई ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन् नारायण प्रसाद आचार्य र भगवती शर्मा । यो दम्पती नेपाली समाजसेवाको आकाशमा यस्तो नक्षत्रका रूपमा स्थापित भयो, जसले निःस्वार्थ भाव, त्याग र समर्पणको अद्वितीय उदाहरण प्रस्तुत ग¥यो । स्वर्गीय नारायण प्रसाद आचार्य र भगवती शर्माको भौतिक अवसानपछि उहाँहरूको स्मृतिलाई चीरस्थायी बनाउने र उहाँहरूले पु¥याएको योगदानलाई अभिलेखीकरण गर्ने पवित्र उद्देश्यका साथ ‘नारायण–भगवती स्मृतिग्रन्थ’ प्रकाशन भएको छ । यो स्मृतिग्रन्थ केवल दुई मृत आत्माप्रति चढाइएको श्रद्धासुमन मात्र होइन, दाङ जिल्लाको सामाजिक, शैक्षिक, स्वास्थ्य र मानवीय सेवाको क्षेत्रको झन्डै पाँच दशक लामो इतिहासको जीवन्त दस्तावेज पनि हो । यस ग्रन्थले समाजसेवामा लाग्न चाहने वर्तमान र भविष्यका पुस्ताका लागि एउटा अमूल्य मार्गदर्शक र प्रकाश–स्तम्भको काम गरेको छ । कुनै पनि मानिस यस पृथ्वीमा जन्मनु र एउटा निश्चित उमेर अवस्था पार गरेपछि निधन हुनु स्वभाविक कुरा हो । जीवन जति सहज देखिन्छ, यथार्थमा त्यस्तो हुँदैन । हरेकले फरक भोगाई भोगिरहेका हुन्छन । आज मानिसले आफ्नो दुःख भन्दा अरुको दुःख कम देखिरहेको हुन्छ । आफ्नो सुख भन्दा अरुको सुख ज्यादा ठानिरहेको हुन्छ । जे देखिएको हुन्छ त्यस्तो हुँदैन । हरेकका आफ्नै कथा छन् । हरेकका आफ्नै व्यथा छन् । दाङ जिल्लाको सन्दर्भमा एउटा गज्जवको नाम हो नारायण प्रसाद आचार्य । सामाजिक सेवाको क्षेत्रमा उहाँले रेडक्रसका माध्यमबाट जे योगदान गर्नुभयो त्यस्तै खालको योगदान गर्ने अर्को व्यक्ति अव हुने छैन । सामाजिक क्षेत्रमा गरिने योगदान खेलाडीको रेकर्ड ब्रेक गरेको जस्तो हुँदैन । नारायणप्रसाद आचार्यले पु¥याएको भन्दा बढी योगदान अरुले गरेको हुनसक्छ । तर रेडक्रसका माध्यमबाट उहाँले जे गर्नुभयो त्यो अर्कोले गर्न गाह्रो छ ।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटीले उहाँकै बारेमा स्मृतिग्रन्थ प्रकाशन गरेको छ । नारायण प्रसाद आचार्यको निधन भएको केही दिनमै उहाँकी जीवन संगीनी भगवती शर्माको निधन भएको थियो । श्रीमानको बाटो पच्छ्याउँदै उहाँ पनि रेडक्रसको केन्द्रिय नेतृत्वमा पुग्नुभएको थियो । जहाँ विपत त्यहाँ उहाँहरुको उपस्थिती र वकालत हुन्थ्यो । नारायण र भगवतीको स्मृतिमा नेपाल रेडक्रस सोसाइटीले निकालेको स्मृतिग्रन्थमा विभिन्न क्षेत्रमा आवद्ध ५१ जनाका अनुभूतीहरु समेटिएका छन् । तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाका मेयर टिकाराम खड्का, पूर्व मेयर घनश्याम पाण्डे देखि लिएर नारायणप्रसाद आचार्यसंग संगत र सहकार्य गरेकाहरुले लेखेका गहकिला सामग्री स्मृतिग्रन्थमा समावेश गरिएको छ । कुनै पनि स्मृतिग्रन्थको गरिमा र जीवन्तता त्यसको सम्पादन र प्रकाशन प्रक्रिया कति निष्पक्ष, व्यवस्थित र गहन छ भन्ने कुरामा भर पर्छ । ‘नारायण–भगवती स्मृतिग्रन्थ’ लाई पाठकसमक्ष ल्याउन बर्तमान अध्यक्ष मदन गौतमलाई संरक्षक राखेर सम्पादकमा भिमलाल मरासीनी र सदस्यहरूः वंशीकुमार शर्मा, गोपाल शर्मा भट्टराई, र विश्राम अधिकारीले भूमकिा खेल्नुभएको थियो । स्मृतिग्रन्थको प्रकाशकीयमा नारायण प्रसाद आचार्यले २४ वर्षसम्म नेपाल रेडक्रस सोसाइटी दाङ जिल्ला शाखाको सभापतिका रूपमा नेतृत्व सम्हाल्दै संस्थालाई एक सुदृढ, विश्वसनीय र परिणाममुखी आधार प्रदान गर्नुभएको विषय उठान गरिएको छ । आचार्यको नेतृत्व शैली दूरदर्शी, समन्वयकारी र पारदर्शितामा आधारित रहेको साथै उहाँकी जीवनसङ्गिनी भगवती शर्माले ३५ वर्षको लामो अवधि जिल्ला शाखा तथा केन्द्रीय सदस्यका रूपमा रहेर सङ्गठनको उन्नति र विस्तारमा अभूतपूर्व भूमिका निर्वाह गर्नुभएको विषय उल्लेख गरिएको छ । । विशेषगरी महिला सहभागिता, स्वयंसेवक परिचालन र समुदायस्तरमा रेडक्रसको पहुँच विस्तारमा भगवतीले खेल्नुभएको भूमिका उल्लेखनीय रहेको उल्लेख छ ।

नारायण प्रसाद आचार्यको जन्म वि.सं. २००० साल आषाढ २७ गते तुलसीपुर उपमहानगरपालिका वडा नं. ७ मोतिपुरमा भएको थियो । उहाँका पिता गोविन्द प्रसाद आचार्य र माता पीमा देवी उपाध्याय हुनुहुन्थ्यो । उहाँ गोविन्द प्रसाद आचार्यका ज्येष्ठ सुपुत्र हुनुहुन्थ्यो । उहाँका एक भाइ कृष्ण प्रसाद आचार्य हुनुहुन्छ । वैवाहिक र पारिवारिक जीवनको कुरा गर्दा उहाँका दुई श्रीमती हुनुहुन्थ्यो । जेठी माया आचार्य र कान्छी भगवती शर्मा । जेठी श्रीमती माया आचार्यबाट एक छोरा प्रकाश आचार्य र एक छोरी शुष्मा आचार्य हुनुहुन्छ । छोरा प्रकाश र बुहारी सुशीला आचार्यबाट तीन नातिनीहरू प्राची शर्मा, आर्या शर्मा र पर्ल आचार्य हुनुहुन्छ । शिक्षाको कुरा गर्ने हो भने नारायणप्रसाद आचार्यले प्रारम्भिक शिक्षा तुलसीपुरस्थित जीतेन्द्र मिडिल स्कुलमा कक्षा ५ सम्म गर्नुभएको थियो । त्यसपछि संस्कृत शिक्षाका लागि उहाँ जनता महा–विद्यालय बिजौरी जानुभयो र उत्तर मध्यमाको अध्ययन पूरा गर्नुभयो । उच्च शिक्षाका लागि उहाँ भारतको वनारस जानुभयो र त्यहाँबाट स्नातक तहको शिक्षा प्राप्त गर्नुभयो । समाजसेवाको लामो यात्रा पूरा गरी उहाँको वि.सं. २०८२ साल वैशाख ८ गते आफ्नै निवासमा दुःखद निधन भएको थियो ।

२०५४ सालमा नेपाल रेडक्रस सोसाइटी दाङको अध्यक्ष भएपनि त्यसअघि उहाँले अन्य विभिन्न क्षेत्रमा योगदान गर्नुभएको थियो । रेडक्रस आन्दोलनको नेतृत्वः वि.सं. २०५५ सालदेखि २०७९ सालसम्म लगातार २५ वर्षसम्म उहाँ नेपाल रेडक्रस सोसाइटी दाङ जिल्ला शाखाको सभापति हुनुभयो । त्यसअघि झन्डै २० वर्ष उहाँले तुलसीपुरको उरहरी उपशाखा र जिल्ला शाखामा स्वयंसेवकका रूपमा निःस्वार्थ काम गर्नुभएको थियो । वि.सं. २०२१ सालदेखि २०३० सालसम्म उहाँले जनता महा–विद्यालय बिजौरीमा पुस्तकालय स्थापना गर्न र बेलझुण्डी दाङमा नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयको स्थापनाका लागि प्रारम्भिक चरणमा सक्रिय र महत्वपूर्ण भूमिका निभाउनुभएको थियो । साथै वि.सं. २०२७ देखि २०३० सालसम्म सोही विद्यालयमा कार्यालय प्रमुख रही प्रशासनिक कार्य सञ्चालन गर्नुभएको थियो । उहाँले रेडक्रसका रहेकमो समयमा विभिन्न उल्लेखनिय काम गर्नुभयो । देखिने कामहरु गर्नुभयो । खासगरी स्वास्थ्य र पूर्वाधार विकासका लागि योगदान गर्नुभयो । उहाँकै कार्यकाल र सक्रियतामा दाङको घोराहीमा २०५९ सालमै रक्तसंचार केन्द्रको प्रारम्भ गरिएको थियो । यस्तै तुलसीपुर र लामीमा पनि व्यवथित रक्तसञ्चार सेवा केन्द्र (ब्लड बैंक) स्थापना गरियो । जसको सञ्चालनपछि राप्ती क्षेत्रकै स्वास्थ्य सेवामा क्रान्ति आयो भन्दा हुन्छ ।

आचार्यको स्मृतिग्रन्थमा ५१ जनाका विचार, अनुभूती समेटिएका छन् । यो स्मृतिग्रन्थ वैचारिक र भावनात्मक रूपमा निकै उच्चकोटीको छ । जसमा २५ वटा भन्दा बढी विशिष्ट लेखहरू र अन्य संस्मरणहरू समेटिएका छन्, जसले नारायण–भगवती दम्पतीको व्यक्तित्वका विविध आयामलाई उजागर गर्छन् । तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाका मेयर टीकाराम खड्काले ‘मानव सेवाभावका एक प्रणेता नारायण आचार्य’ भनेर उहाँलार्य सझना गर्नुभएको थियो । उहाँले आचार्यलाई दाङको मानवीय सेवाका पितामहका रूपमा चित्रण गर्दै उहाँको निश्छल र परोपकारी भावनाको चर्चा गर्नुभएको छ । सामाजिक रुपमा मात्रै होइन राजनीतिक रुपमा पनि आचार्यले योगदान गर्नुभएको बिषय उल्लेख गर्दै खड्काले आचार्य राजनीतिक कार्यकर्ता मात्रै होइन विचारशील संवादक र कुशल संयोजकका रुपमा रहेको सँझना गर्नुभएको छ । नेपालमा मात्रै होइन भारतमा रहेको समयमा समेत राजनीतिक र सामाजिक सेवाको क्षेत्रमा आचार्य क्रियाशिल रहेको विषय खडकाको लेखमा उल्लेख गरिएको छ । यस्तै तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाका पूर्व प्रमुख घनश्याम पाण्डेले ‘निःस्वार्थ सेवाका दुई अमर स्मृति श्री नारायण–भगवती ।’ भनेर लेख्नुभएको छ । तुलसीपुरका पूर्व नगरप्रमुख पाण्डेले नारायण र भगवती दुवैको संयुक्त योगदानको चर्चा गर्दै उहाँहरूले दाङको सामाजिक रूपान्तरणमा पु¥याएको योगदानको राजनीतिक र सामाजिक कोणबाट विश्लेषण गर्नुभएको छ । विजौरीमा पुस्तकालय स्थापनाका लागि भूमिका खलेको, विभिन्न स्थानमा विद्यालय स्थापनाका लागि योगदान गरेको, विभिन्न स्थानमा बाढी पैह्रो आउँदा सवैभन्दा पहिले सेवाका हात सहित पुग्ने गरेको सँझना पाण्डेले गर्नुभएको छ ।

रेडक्रस दाङका अध्यक्ष मदन गौतमले ‘मोतिपुरका नारायण’ शिर्षकमा लेख लेख्नुभएको छ । स्मृतिग्रन्थका संरक्षक समेत रहनुभएका गौतमले आचार्यको पारिवारिक पृष्ठभूमि, मोतिपुर गाउँको परिवेश र उहाँको बाल्यकालदेखिको सेवाभावको आत्मीय सङ्गालो प्रस्तुत गर्नुभएको छ । गौतमले २०५४ सालमा नारायणप्रसाद आचार्यले रेडक्रसको जिम्मेवारी लिएर एउटा घेराबाट बाहिर निकालेको प्रशंग उल्लेख गर्नुभएको छ । पहिले पनि रेडक्रस थियो तर कहाँ थियो ? के गर्दै थियो ? भन्ने बारेमा धेरैलाई थाहा नै थिएन । उहाँले रेडक्रसको कमिटीलाई विभिन्न गाउँ विकास समितिमा समेत विस्तार गर्नुभयो । अर्को हिसावले रेडक्रसलाई दाङ जिल्लाभर फैलाउने काम गर्नुभयो । यहि विषयलाई गौतमले उठान गर्नुभएको छ । यस्तै अर्का लेखक हरिहर पौडेलले ‘स्वर्गीय नारायण र भगवती शर्माको सम्झनामा दुई शब्द’ लेख्नुभएको छ । रेडक्रस दाङका उप–सभापति पौडेलले आचार्यसँग २० वर्ष सँगै काम गर्दाका अनुभवहरूलाई स्मृतिग्रन्थमा लेख्नुभएको छ । उहाँले नारायणप्रसाद आचार्यलाई ‘मानव भएर जन्मिनु आफैंमा अपार वरदान हो र मानवीय भावनाले प्रभावित पीडामा सँगै रहेर सहयोग गर्नु नै धर्म हो’ भन्ने मान्यता राख्ने महामानवका रूपमा स्मरण गर्नुभएको छ ।
स्मृतिग्रन्थमा केही आचार्य र शर्माको जीवनीका बारेमा लेखिएका लेखहरु, कतिपय उहाँहरुसंग विताएका स्मरणहरु, केही सामाजिक रुपमा काम गर्दाका अनुभूतिहरु रहेका छन् । कतिपय उहाँका नातेदारले लेखेका बिषयहरु पनि समेटिएका छन् । संझनामा नारायण आचार्य शिर्षकमा अजीतकुमार शर्माको लेख रहेको छ । पूर्व अध्यक्ष डिल्लीबहादुर केसीले मैले चिनेका स्व. नारायण र भगवती शर्मा शिर्षकमा लेख लेख्नुभएको छ । उहाँले भगवती शर्मालाई रेडक्रसको अभियानमा ल्याएको स्मरण पनि यहि लेखमा गर्नुभएको छ । स्वगीय नारायण आचार्यको स्मृतिमा शिर्षकमा नवराज रजौरेले लेख्नुभएको छ । उहाँले आचार्यले पाएका पुरस्कार, सम्मान लगायतका विषयलाई समेत समेट्नु भएको छ । श्रद्धासुमन नारायण–भगवतीप्रति शिर्षकमा प्रकाश श्रीवन्दले लेख्नुभएको छ । कुशल तर्तालले ‘रेडक्रस अभियानमा २ दशक लामो यात्रामा’ शिर्षकमा लेख्नुभएको छ । उहाँले रेडक्रसमा आचार्यको दुई दशक लामो अनवरत यात्रा र त्यसले संस्थालाई पु¥याएको उचाइको प्रशासनिक र साङ्गठनिक समीक्षा गर्नुभएको छ । यसैगरी विमल के.सी. ले ‘दाङ रेडक्रसका हेनरी ड्यूना तथा प्रेरणाका स्रोत’ शिर्षकमा लेख लेख्नुभएको छ । के.सी.ले आचार्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रसका संस्थापक हेनरी ड्यूनासँग तुलना गर्दै दाङका सन्दर्भमा उहाँ हेनरी ड्यूना जत्तिकै पूजनीय र प्रेरक रहेको तर्क गर्नुभएको छ ।
यस्तै दोर्ण बहादुर वलीले ‘मेरो मार्गदर्शक नारायण–भगवती’ शिर्षकमा आफूलाई सामाजिक र स्वास्थ्य क्षेत्रमा लाग्नका लागि प्रेरणा दिएको उल्लेख गर्नुएको छ । शुष्मा भण्डारीको ‘मेरा प्रेरणाका स्रोत’ शिर्षकमा लेख समेटिएको छ । छोरी शुष्माले आफ्ना पिताको वात्सल्य, पारिवारिक अनुशासन र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वलाई एउटा छोरीको दृष्टिकोणबाट भावनात्मक रूपमा व्यक्त गर्नुभएको छ । सिमा न्यौपानेले समाजसेवी द्वय नारायण भगवती’ शिर्षकमा लेख लेख्नुभएको छ भने मदन धिताल ‘मैले चिनेका दम्पती’ शिर्षकमा लेख लेख्नुभएको छ । यी लेखहरूले नारायण र भगवतीको घरायसी जीवन, उहाँहरूको आपसी समझदारी र कसरी एउटा आदर्श दम्पती बनेर समाजको सेवा गर्न सकिन्छ भन्ने कुराको प्रत्यक्षदर्शी अनुभव प्रस्तुत गरेका छन् । स्मृतिग्रन्थका सम्पादक भिमलाल मरासिनीले ‘रेडक्रसको अटल र अविराम यात्रामा नारायण–भगवती’ शिर्षकमा लेख लेख्नुभएको छ । सम्पादक मरासिनीले रेडक्रसको सिद्धान्तलाई यो दम्पतीले कसरी आफ्नो व्यवहार र जीवन पद्धतिमा उतारे भन्ने कुरालाई मर्मस्पर्शी ढङ्गले लेख्नुभएको छ ।

सम्पादक मण्डलको सदस्यका रुपमा रहनु भएका बंशीकुमार शर्माले मानवताका दुई उज्याला दीप नारायण–भगवती शिक्षकमा लेख्नुभएको छ भने धर्मराज न्यौपानेले मेरो स्मृतिमा श्रद्धेय नारायण आचार्य शिर्षकमा लेख्नुभएको छ । नेपाल रेडक्रस सोसाइटी घोराहीको सभापती र जिल्ला उपसभापतीका रुपमा लामो समय योगदान गर्नुभएका नरेशजंग राणाले श्रद्धाञ्जली शिर्षकमा कविता लेख्नुभएको छ । पश्चिम दाङमा रहेको पुरन्धारा उद्योग बाणिज्य संघका पूर्व अध्यक्ष ज्ञानप्रसाद आइतबारेले मेरो संझनामा नारायण भगवती शिर्षकमा लेख्नुभएको छ । तुलसीपुर व्लड बैंक स्थापनाका लागि गरिएका संघर्षका विषयलाई समेटेर विष्णुकुमार देवकोटा ‘तुलसीपुरमा ब्लड बैंक स्थापना’ शिर्षकमा लेख्नुभएको छ । उहाँले तुलसीपुरमा रक्तसञ्चार केन्द्र स्थापना गर्दा झेल्नुपरेका प्राविधिक, आर्थिक र सामाजिक चुनौतीहरू र त्यसमा नारायण आचार्यले खेल्नुभएको नेतृत्वदायी भूमिकाको ऐतिहासिक टिपोट पाइन्छ । पूर्व प्रशासक हरिप्रसाद पाण्डेले ‘मृदुभाषी श्रद्धेय स्व.नारायण आचार्यको स्मरणमा’ शिर्षकमा आचार्यको बोलीको मधुरता, विनम्रता र कहिल्यै कसैलाई चित्त नदुखाउने उहाँको विशिष्ट मानवीय गुणको स्मरण गर्नुभएको छ ।

इसैगरी पद्मप्रसाद न्यौपानेले श्रद्धार्पण स्वर्गीय नारायण दम्पतीप्रति लेख्नुभएको छ भने तिलक न्यौपानेले सरसफाई अभियन्ताको प्रेरकको रुपमा नारायण आचार्यले गर्नुभएको योगदान स्मरण गर्नुभएको छ । स्मृतिग्रन्थमा केवि मसाल, शरद अधिकारी, सुशिल बस्नेत, खगराज न्यौपाने, गोपाल शर्मा, जगदिश देवकोटा, राजकुमार यादव, श्रीधर शर्मा आचार्य, रामदयाल गुप्ता, कपिलमणि लामिछाने, निर्मल नेपाली, निर्मला गौतम, गोकर्ण पौडेल, चन्द्रिका न्यौपाने, सुष्मा अधिकारी, कृष्णप्रसाद आचार्य, नारायण कुमार आचार्य, बासुदेव आचार्य, दोलख बहादुर डाँगी, जगत तामाङ, देवी प्याकुरेल, विश्राम अधिकारी, दिलिप न्यौपाने, सन्तोष ढकाल र प्रकाश डाँगीको लेख समेटिएको छ । ५१ जनाले विविध विषयहरु समेटेर लेखिएका लेखहरुको संगालोका रुपमा रहेको स्मृतिग्रन्थ आफैमा ऐतिहासिक दस्तावेज बनेको छ । यो पुस्तक केवल व्यक्तिको प्रशंसामा सीमित छैन, यसले दाङ जिल्लाको समग्र सामाजिक विकास, रेडक्रसको स्थापना, विकासक्रम र रगत अभावका कारण छटपटिएका बिरामीहरूको जीवन बचाउन गरिएका सङ्घर्षहरूको ऐतिहासिक अभिलेख राखेको छ । यस स्मृतिग्रन्थमा अनेकन क्षेत्रका जानकार व्यक्तित्वका बारेमा लेखिएक्ँे छ । यसलाई सर्सती पढ्ने हो भने यसमा रहेका राजनीतिज्ञ, समाजसेवी, कर्मचारी, सञ्चारकर्मी, र पारिवारिक सदस्यहरूका विचार पढ्ने हो भने सवैले नारायण–भगवती दम्पतीलाई विभिन्न कोणबाट बुझ्ने अवसर पाउँछन् । यो स्मृतिग्रन्थ नारायणप्रसाद आचार्यका बारेमा अनुसन्धान गर्न चाहनेका लागि राम्रो बनेको छ । सम्पादक मण्डलले विधागत विविधताहरु संयोजन गरेको छ । जस्तै संस्मरण, अनुसन्धानमूलक लेख, श्रद्धाञ्जलीलाई सुन्दर ढङ्गले संयोजन गरिएको छ ।

स्मृतिग्रन्थमा लेखिएका सवै कुरा सत्य हुनुपर्छ । यसमा कसैका बारेमा अति बढाई चढाइ गर्नु हुँदैन । कुनै व्यक्तिका बारेमा आलोचना गर्नु प¥यो भने पनि आधिकारिक रुपमा र प्रमाणिक कुरा मात्रै राख्नु पर्दछ । कुनै व्यक्तिको जिवन पर्यन्त उसका बारेमा धेरै नै आलोचना गर्नुभनेको व्यक्तिले गरेको योगदानप्रति अन्याय हुन्छ । स्मृतिग्रन्थमा केही विषयहरु दोहोरिएर आएका छन् । लेखकलाई विषयबस्तुको जानकारी दिएर लेख लेख्न पठाउने हो भने बिषयमा दोहोरोपन हुँदैन । विषयबस्तुहरु पनि राम्रा आउँछन् । आगामी दिनमा यस्ता स्मृतिग्रन्थ प्रकाशन गर्दा अरुले पनि ख्याल गर्नुपर्छ । कतिपय अवस्थामा स्मृतिग्रन्थ फेसन जस्तो पनि भएको छ । रकम छ भन्दैमा योगदान नै नभएकाहरुको लागि स्मृतिग्रन्थ प्रकाशन गरिदिनु भनेको स्मृतिग्रन्थको महत्वमाथिको मजाक हो । समग्रमा ‘नारायण–भगवती स्मृतिग्रन्थ’ नेपाली वाङ्मय र सामाजिक क्षेत्रका लागि एउटा अमूल्य उपहार हो । यो ग्रन्थले के पुष्टि गर्छ भने मानिसको आयु उसको भौतिक शरीरको उपस्थितिमा मात्र सीमित हुँदैन, उसले समाजका लागि गरेका सत्कर्महरूले उसलाई इतिहासमा सधैं जीवित राख्छन् । नारायण प्रसाद आचार्य र भगवती शर्माले पद, प्रतिष्ठा वा व्यक्तिगत स्वार्थका लागि कहिल्यै काम गर्नुभएन । उहाँहरूको जीवनको एकमात्र मन्त्र थियो, ‘मानवता र सेवा’ ।

आजको समाजमा मानि उपभोक्तावादी र स्वार्थी बन्दै गएको छ । जहाँ मानिसहरू पद र पैसाका लागि मरिहत्ते गर्छन्, नारायण–भगवती दम्पतीको निःस्वार्थ सेवाको कथाले हामीलाई आत्मसमीक्षा गर्न बाध्य तुल्याउँछ । यो पुस्तक प्रत्येक सामाजिक कार्यकर्ता, विद्यार्थी, रेडक्रसकर्मी र दाङको इतिहास बुझ्न चाहने हरेक पाठकका लागि सङ्ग्रहणीय र अध्ययनयोग्य छ । नेपाल रेडक्रस सोसाइटी प्रकाशक भएको हुँदा रेडक्रसका विषयहरु धेरै आएका छन् । उहाँका अन्य पाटोहरु पनि रहेका छन् । राजनीतिको पाटो, सामाजिक सेवाको क्षेत्रमा योगदान गरेका अन्य पाटोहरुका बारेमा पनि स्मृतिग्रन्थमा समावेश गर्नुपर्ने थियो । पारिवारिक सदस्यहरु, उहाँका अन्य सन्तानका विषयहरुलाई पनि स्मृतिग्रन्थमा समावेश गरेको भए अझ राम्रो हुने थियो । तैपनि सम्पादक मण्डल र प्रकाशक परिवारले यस्तो ओजपूर्ण ग्रन्थ बजारमा ल्याएर स्वर्गीय दम्पतीप्रति सच्चा आदर र समाजप्रतिको ठूलो दायित्व पूरा गरेका छन् । यो ग्रन्थको अध्ययनले पाठकमा सेवाको नयाँ ऊर्जा र समाजप्रतिको दायित्ववोध गराउनेछ भन्ने आशा गर्न सकिन्छ । स्वर्गीय नारायण प्रसाद आचार्य र भगवती शर्माप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन ।