spot_img
Home Blog

घोराहीको नीति तथा कार्यक्रम सार्वजनिक

वृहत सरयु करिडोरदेखि चक्रपथ, कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा प्राथमिकता

छवि पुरी /राप्ती पोष्ट

घोराही, असार । घोराही उपमहानगरपालिकाले विगतका धेरै जसो कार्यक्रमहरुलाई निरन्तरता दिँदै आगामी आर्थिक वर्ष २०८१–०८२ का लागि अख्तियारी गरिने कृषि, शिक्षा र स्वास्थ्य, पूर्वाधार, सामाजिक विकासलगायत कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राखेर नीति तथा कार्यक्रम सार्वजनिक गरेको छ ।

नगरसभाको १५ औं अधिवेशनमा आज नगर प्रमुख नरुलाल चौधरीले कूल ३३ पृष्ठको २ सय ६१ बुँदामा समेटिएको नीति तथा कार्यक्रम नगरसभामा प्रस्तुत गर्नुभयो । उहाँले कृषियोग्य भूमिमा नियमित सिँचाई गर्न नगर क्षेत्रभित्र रहेका सम्भावित खोलाखाल्सी, सिमसारलगायत क्षेत्रहरुको मुहान संरक्षण गर्ने, भूमिगत जलभण्डार स्थिर राख्न सिँचाई, पर्यटन, रोजगारी सिर्जना गरी नगरबासीको आर्थिक स्तर उकास्ने, किसानलाई दिइने उन्नत बिउ विजन र कृषि उपकरणमा अनुदानलाई निरन्तरता दिने, सूचना प्रविधिको माध्यमबाट कृषि सूचना उपलब्ध गराउन घोराही कृषि मोबाईल एप तयार गरी कार्यान्वयनमा ल्याई किसान परिचय पत्रको समेत व्यवस्था गरिने नीति तथा कार्यक्रम सार्वजनिक गर्नुभयो ।

यसैगरी, पशुपंक्षीको उपचार, पशुआहारालाई व्यवस्थित गर्न नगरभित्र रहेका पशु सेवा केन्द्रको सुदृढीकरण गरिने भएको छ । जनहितका कार्यक्रम यथावत रहने नीति ल्याएको उपमहानगरले कृषि, स्वास्थ्य र शिक्षामा केही नयाँ नीति अवलम्वन गर्नेगरी थप कार्यक्रम पनि ल्याएको छ । यस्तै पशुपंक्षीमा देखिने संक्रामक रोग निवारण गर्न निःशुल्क खोप उपलव्ध गराउने र त्यसका लागि डोर टू डोर कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, गोठदेखि ओठसम्म स्वच्छ उत्पादन र उपभोग गर्न डिस्पेन्सरीसहितको प्रयोगशाला सञ्चालनमा ल्याउने उपमहानगरले आफ्नो नीतिमा उल्लेख गरेको छ । बालीको मूल बिउ उत्पादन गर्न बिजबृद्धि कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, उत्पादित कृषि उपजको बिक्री वितरणका लागि कृषि उपज संकलन केन्द्र निर्माण गर्ने, तोरी र मह उत्पादनलाई बढाउन सिंचाईमा अनुदान र तोरीको तेल, बेसार र महको ब्राण्डिङ गर्ने यी सबै उत्पादनलाई बृद्धि गर्न साना सिंचाईका उपकरण, कृत्रिम जलाशय, इनार, पक्कीकुलो, बाँध, थोपा सिंचाईका लागि विशेष सुविधा उपलव्ध गराउने नीति उपमहानगरले लिएको छ ।

यसैगरी, माटोको गुणस्तरमा ह्रास हुन नदिन माटो परिक्षण कार्यलाई निरन्तरता दिँदै प्राङ्गारिक मल तथा जैविक विषादी उत्पादन र प्रयोगमा किसानलाई प्रोत्साहन गरी प्राङ्गारिक तथा अर्गानिक उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति लिएको छ । सिकलसेलका बिरामीलाई निःशुल्क रगत, लैंगिक हिंसा निवारण, बालमैत्री अभियान, जेष्ठ नागरिक घरदैलो स्वास्थ्यजाँचलगायतका थुप्रै पुराना कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिइएको नगरप्रमुख चौधरीले बताउनुभयो । आयुर्वेद उपचारात्मक, प्रवद्र्धनात्मक तथा पूर्वकर्म, पञ्चकर्म तथा शिरोधारासहितको आयुर्वेद स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्ने, महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकालाई निःशुल्क बिमा गर्ने, जन्मजात बिकलाङ्ग न्यूनीकरण गर्न गर्भवतीहरुलाई नियमित निःशुल्क भिडियो एक्सरे सेवाको व्यवस्था गर्ने कार्यक्रममा उल्लेख छ ।

उपमहानगरले कृषिमा जस्तै शिक्षामा पनि केही नयाँ कार्यक्रम थपेको छ । राष्ट्रिय शिक्षा नीतिले सम्बोधन गरे बमोजिम ५ वर्षे नगर शिक्षा योजना तयार गर्ने भएको छ । विद्यार्थीहरुलाई छात्रवृत्ति, निःशुल्क पाठ्यपुस्तक, स्यानेटरी प्याड वितरण, विज्ञान र सूचना प्रविधि प्रयोगशाला तथा पुस्तकालयको व्यवस्था र शुक्रवारीय सिर्जनशील कार्यक्रम गरेर बालबालिकालाई शिक्षामा प्रोत्साहन गर्ने उल्लेख गरिएको छ । त्यसैगरी एक वडा एक नमूना विद्यालय सञ्चालन गर्ने, प्राविधिक धारको शिक्षालाई व्यवस्थित गर्दै सीपयुक्त शिक्षा उपलव्ध गराउने र दक्ष प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन गर्ने, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, शिक्षक, शिक्षक अभिभावक संघको क्षमता अभिबृद्धि गर्ने, विद्यालयहरुलाई स्रोत साधनयुक्त बनाउने, सामुदायिक विद्यालयमा स्वयंसेवक शिक्षक व्यवस्थापन गर्ने नीति तथा कार्यक्रममा उल्लेख छ । थारु तथा मगर भाषामा कक्षा १ देखि ३ सम्मको पाठ्यक्रम अनुसारको पाठ्यक्रम अनुसार पाठ्यपुस्तकको व्यवस्था गर्ने भएको छ । बालमन्दिर आधारभूत विद्यालयलाई अपांगमैत्री विशेष विद्यालयका रुपमा संचालन गर्ने नीति पालिकाले लिएको छ ।

पाँच वर्षमुनि उमेर समूहका सबै बालबालिकालाई प्रारम्भिक बालशिक्षाको अवसर दिने भनेको उपमहानगरले शिक्षामा पहुँच सुनिश्चित गर्न प्रोत्साहनमूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने जनाएको छ । लैंगिक समानता तथा सामाजिक समोवशीकरणको नीतिलाई अवलम्बन गर्ने, सन् २०२६ सम्ममा घोराहीलाई लैंगिक हिंसा नियन्त्रित पालिका घोषणा गर्न लैंगिक हिंसा नियन्त्रणका सूचक बमोजिम निरोधात्मक, प्रवद्र्धनात्मक एवम् संरक्षणात्मक कार्यक्रम संचालन गरिने भएको छ ।
त्यसैगरी घोराही उपमहानगरले स्वास्थ्यलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकतामा राखेको छ । असहाय, विपन्न तथा प्रसूतिजन्य सेवाका लागि निःशुल्क एम्बुलेन्स उपलव्ध गराउने, प्रजनन् रुग्णता कार्यक्रम अन्तरगत पाठेघर बचाऊँ अभियान कार्यक्रम संचालन गरिने भएको छ । पाठेघरको निशुल्क भिआईए स्क्रिनिङ गरी क्यान्सरको प्रारम्भिक जाँच तथा उपचारको व्यवस्था मिलाउने नीति लिएको छ ।

घोराहीलाई लागूऔषध दुव्र्यसनमुक्त नगर घोषणा गर्ने, नगरक्षेत्रका निर्माणाधीन स्वास्थ्य संस्थाहरुको भवन सम्पन्न गर्ने, उपप्रमुख खुत्रुके वचतलाई निरन्तरता दिने भएको छ । घोराही उपमहानगरपालिकाले सामाजिक सुरक्षा र विकासका कार्यक्रमलाई पनि थप व्यवस्थित गर्ने नीति अख्तियार गरेको छ । सुरक्षित आवासका लागि भवनसंहिताको पालनामा कडाइ र अनुगमन गर्ने, पालिकाका हरेक वडालाई विद्युतीकरण पूर्ण गरी उज्यालो नगर घोषणा गर्ने नीति लिएको छ ।
नगरको पूर्वाधार विकासका ५ लाख भन्दा माथिका योजनालाई ठेक्कामार्फत गर्ने, आयोजनाहरुको गुणस्तर परीक्षण गर्न घोराहीको आफ्नै परीक्षण प्रयोगशाला स्थापनाको लागि आवश्यक पूर्वाधारको तयारीको शुरुवात गर्ने नीति लिएको छ ।
सरयु नदीको सांस्कृतिक महत्व झल्किने गरी पूर्वाधार निर्माण गर्न वृहत सरयु करिडोर आयोजना सम्भाव्यता अध्ययन गर्ने, प्रस्तावित चक्रपथ कार्यान्वयनमा सघाउ पुुग्ने गरी पहुँच मार्ग, सहायक मार्ग, वैकल्पिक मार्ग, गाउँ टोल भित्रका साना सडकहरु निर्माण तथा स्तरोन्नतिको कामलाई प्राथमिकता दिने भएको छ ।

सबै वडा कार्यालयहरुमा बाह्रै महिना संचालन हुने गरी सडक स्तरोन्नति तथा कालोपत्र गरिने भएको छ । घर नक्सा पास प्रकृयालाई थप सरलीकरण गर्दै न्युनतम राजश्वमा घरनक्सा पास गर्ने व्यवस्था मिलाईने भएको छ । खरको छानो मुक्त अभियानलाई निरन्तरता दिँदै वडा हुँदै नगरलाई नै खरको छानो मुक्त नगर घोषणा गर्ने नीति पालिकाले लिएको छ ।
उपमहानगरले वातावरणको संरक्षण गर्न ४० माइक्रोनभन्दा कमको प्लाष्टिक झोला उत्पादन र बिक्रीमा प्रतिबन्ध लगाउने, कोशेली घरलगायत उत्पादनमा आधारित क्षेत्र र पर्यटकीय क्षेत्रको प्रवद्र्धन गर्ने, करदाता शिक्षा कार्यक्रम चलाउने र उत्कृष्ट करदातालाई सम्मान गर्ने, हरित नगरको अभियानलाई सार्थक बनाउन बजार क्षेत्रका सडक किनारमा रोड साईड प्लान्टेशन कार्यक्रम संचालन गर्नेलगायत नीति उपमहानगरले लिएको छ । नगर सभाको अर्को बैठक आगामी ४ गते बिहान ७ बजेका लागि आह्वान गरिएको छ । नगर सभामा प्रस्तुत भएको नीति तथा कार्यक्रममाथि नगर सभा सदस्यहरुले आ–आफ्नो राय, सुझाव दिनुहुनेछ । त्यसपछि आगामी आर्थिक वर्षको बजेट पालिकाले ल्याउनेछ ।

 

बालमैत्रीको पूर्णता

सम्पादकिय

बलवालिकाको अधिकारको कुरा गर्दा हामी मुख्यगरी चार प्रकारका अधिकारको कुरा गर्दछौं । बाल बचावट, बाल संरक्षण, बाल विकास र बाल सहभागिता गरेर बाल अधिकारका चार प्रकार रहेका छन् । यि चार प्रकारका अधिकार भित्र अरु धेरै अधिकारहरु रहेका छन् । खासगरी संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् १९८९ मा बाल अधिकार सम्वन्धी महासन्धी पारित गरेपछि विश्वभर बाल अधिकारका बारेमा नयाँ चर्चा सुरु भएको हो । यस अघि सन् १९४८ मा संयुक्त राष्ट्र संघले मानव अधिकार सम्वन्धी घोषणा पत्र जारी गरेको थियो । मानव अधिकारको विषय भित्र बाल अधिकार नपर्ने होइन तर बालवालिका भनेका अरु उमेर समूह भन्दा फरक हुने भएकाले बालवालिकाको विषय बढी संवेदनशिल हुन्छ । बालवालिकाको विषय यस कारणले गर्दा सवैको सरोकारको विषय हुन्छ । बालवालिकाले सोच्ने तरिका र अरुले सोच्ने तरिका फरक हुन्छ । बालवालिकाको खानपान र ठूला मानिसको खानपान मिल्दैन । बालवालिकाका आवश्यकता र अरुका आवश्यता मिल्दैनन् । यसर्थ बालवालिकाहरुलाई फरक तरिकाले हेर्नुपर्छ । बालवालिकाले पाउने अधिकार विश्वव्यापी एकनास हुन्छ । नेपालको बालवालिकाले पाउने अधिकार र अमेरिका जस्तो विकशीत मुलुकको बालवालिकाले पाउने अधिकार समान हुन्छ । यसैले बाल अधिकार तोड्न नसकिने विषय हो भनिन्छ । बाल अधिकार विश्वव्यापी हुन्छ । यो स्थान विशेष अनुसार फरक हुन सक्दैन । यो कुनै उमेर समुहका हिसावले फरक हुन सक्दैन ।

पछिल्ला केही बर्षमा बाल मैत्रीको कुरा उठिरहेको छ । नेपाललाई नै बालमैत्री गराउनुपर्छ भन्ने आवाज नउठेको होइन । बालवालिकालाई लक्षित गरेर विभिन्न अभियान संचालन भएको हामी पाउँछौं । कहिले सवैका लागि शिक्षा भन्ने कार्यक्रम संचालन गरिन्छ र बालवालिकालाई अनिवार्य रुपमा विद्यालय भर्ना गर्ने कुरा गरिन्छ । कहिले भर्ना अभियान संचालन गरेर विद्यालय भन्दा बाहिर रहेका सवैलाई विद्यालयमा लैजाने कुरा गरिन्छ । बालवालिकाका लागि खाजा कार्यक्रम संचालन गरेर हुन्छ कि ? छात्र छात्राबृत्ती प्रदान गरेर हुन्छ कि कसरी हुन्छ बालवालिकालाई विद्यालयमा ल्याउने योजना बनाइएको छ । यस्तै गरी बालवालिकालाई लक्षित गरेर खोप कार्यक्रम संचालन गरिन्छ । कोही पनि खोप अभियान नछुट्नु भनेर देशव्यापी रुपमा दादुरा विरुद्ध, पोलियो विरुद्ध, हेपाटाइटिस विरुद्ध लगायत अनेकन रोगका विरुद्ध खोप अभियान संचालन गरिन्छ । यि सवै खोप अभियानहरु बलवालिकालाई स्वस्थ्य बनाउनका लागि हो । बालवालिकालाई सक्षम बनाउनका लागि हो । बालवालिकालाई सक्षम बनाउने दुई वटा तरिकाहरु छन । एउटा व्यक्तिगत रुपमा उनिहरुको शारिरीक विकासका लागि ध्यान दिने र अर्को सामाजिक रुपमा ध्यान दिने । व्यक्तिगत रुपमा ध्यान दिने कुराले शारिरीक रुपमा बृद्धि हुनेका लागि मद्दत गरिरहेको हुन्छ भने सामाजिक रुपमा ध्यान दिने भनेको लेखपढ गर्ने देखि लिएर विभिन्न सामाजिक काममा सहभागिता हुने कुरा हो । निर्णयमा सहभागिता हुने कुरा हो । हामी बालवालिकालाई निर्णयमा सहभागी गराइरहेका हुँदैनौं । बालवालिकाको कुरा सुनिरहेका हुँदैनौं । बालवालिकालाई निर्णय लाद्ने होइन कि बालवालिकाको कुरा सुन्नुपर्छ भन्ने मुल आशय बालमैत्रीको हो ।

हामीले बालवालिकाको आवश्यकताका बारेमा कति ध्यान दिन्छौं ? कतै जाँदा बालबालिका मैत्री बातावरण छ कि छैन भनेर ख्याल राख्छौं कि राख्दैनौं ? हाम्रा विद्यालयहरु बालमैत्री छन कि छैनन् ? हाम्रा स्वास्थ्य कार्यालयहरु बालमैत्री छन कि छैनन् ? हाम्रा सरकारी निकायहरु बालमैत्री छन कि छैनन् ? हाम्रा घरहरु बालमैत्री छन कि छैनन् ? हाम्रा व्यवहारहरु बालमैत्री छन कि छैनन् ? हामीले प्रयोग गरिरहेका सवारीका साधनहरु बालमैत्री छन कि छैनन् ? आजको दिनमा सवैभन्दा महत्वपूर्ण विषय भनेको यहि हो । बालवालिकाहरुले हामीलाई कसरी हेरिरहेका हुन्छन् । आफ्ना सहयोगीका रुपमा हेर्दछन् कि ? आफ्ना लागि डरका घरका रुपमा हेर्दछन् कि ? या कसरी हेरिरहेका होलान ? हामीले बालवालिकाका बारेमा भन्दा पहिले आफ्ना बारेमा सोच्दछौं । बालमैत्री भन्ने विषय अत्यन्त महत्वपूर्ण विषय हो । बालमैत्रीको अभियान देशव्यापी रुपमा चालिनुपर्छ । जसरी हामीले नेपाललाई खुल्ला दिसामुक्त घोषणा गरेका छौं त्यसैगरी बालमैत्री घोषणा गर्नुपर्छ । अहिले हामीले जिल्लालाई नै बालमैत्री घोषणा गर्न सकिरहेका छैनौं । सवैभन्दा पहिले बालमैत्री घोषणाको अभियान टोलबाट थालौं । त्यसपछि वडालाई बालमैत्री घोषणा गरौं । यसपछि पालिकालाई घोषणा गरेर जिल्लालाई नै बालमैत्री घोषणा गर्ने अभियान थालौं । दाङ जिल्लाको कुरा गर्ने हो भने घोराही उपमहानगरपालिका बालमैत्री घोषणा भइसकेको छ । अन्य पालिकाहरुले आफूलाई बालमैत्री घोषणा गर्न सकिरहेका छैनन् । अहिलेको दुनियामा हाम्रा सोचहरु बालमैत्री छैनन् भने हामीले अरु सवालमा कसरी उत्कृष्ठ नतिजा निकाल्न सक्छौं र ? भन्दाखेरी बालवालिका भनेका भविश्यका कर्णधार हुन भन्ने तर व्यवहारमा बालवालिकालाई ध्यान नदिने कुरा स्वीकार्य हुन सक्दैन । बालमैत्री जहाँ घोषणा गरिएको छैन त्यहाँ घोषणाका लागि पहल गरौं । जहाँ घोषणा गरिएको छ त्यहाँ पूर्ण रुपमा कार्यान्वयनका लागि पहल गरौं ।

स्थानीय तह नीति, कार्यक्रम र बजेट बनाउन व्यस्त

छबि पुरी/राप्ती पोष्ट

दाङ, जेठ । दाङका स्थानीय तहहरू आगामी आर्थिक वर्ष २०८१÷०८२ को नीति तथा कार्यक्रम र बजेट बनाउन व्यस्त छन् । आगामी असार १० गते भित्रमा नीति तथा कार्यक्रमसँगै बजेट ल्याई सक्नुपर्ने संवैधानिक व्यवस्था अनुसार पालिकाहरु यतिबेला वडा भेला, विषयगत समितिको बैठक, राजस्व परामर्श, विषयगत समिति, सरोकारवालाहरुबीच राय सुझावदेखि बजेटको प्राथमिकता निर्धारण जुटेका छन् ।

दाङमा दुई उपमहानगरपालिका, एउटा नगरपालिका र सात वटा गाउँपालिका रहेका छन् । जिल्लाको गढवा गाउँपालिकाले मंगलबार आगामी आर्थिक वर्षका लागि नीति तथा कार्यक्रम सार्वजनिक गरेको छ । अरु पालिका अहिले नीति तथा कार्यक्रमको अन्तिम तयारीमा जुटेका छन् । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ को दफा ७१ मा ‘उपाध्यक्ष, उपप्रमुख वा कार्यपालिकाले तोकेको कार्यपालिकाको कुनै सदस्यले आगामी आर्थिक वर्षको राजस्व र व्यय अर्थात बजेटको अनुमान कार्यपालिकाबाट स्वीकृत गराई असार १० भित्र पेस गर्नुपर्नेछ’ भनिएको छ । जसका आधारमा स्थानीय तह यतिबेला नीति तथा कार्यक्रम र बजेटको आकार दिन निकै व्यस्त छन् ।

अघिल्लो आर्थिक वर्षमा जस्तै यो पटक पनि संघ सरकारले स्थानीय तहका लागि दिने बजेटको आकार केही घटाएको हुँदा प्रदेश सरकारले ल्याउने बजेटको आकार पनि स्वाभाविक रुपमा घट्ने भएको छ । यसको अन्तिम असर स्थानीय तहसम्म आईपुग्ने भएकाले तोकिएको सिलिङका आधारमा बजेट तय हुने भएको छ । संघ र प्रदेश सरकारले स्थानीय तहलाई विनियोजन गर्ने बजेटको आकार वर्षेनी घट्दै जान थालेको छ । राजश्व संकलनमा गिरावट आईरहँदा यसको असर बजेट बाँडफाँडमा पर्ने गरेको छ ।

स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ को दफा ७१ को उपदफा (२) मा ‘उपदफा १ बमोजिम वार्षिक राजस्व र व्ययमा गत आर्थिक वर्षको राजस्व र व्ययको यथार्थ विवरण चालु वर्षको अन्त्यसम्म हुने आम्दानी र खर्चको संशोधन अनुमान तथा आगामी आर्थिक वर्षको योजना तथा कार्यक्रम र आय–व्ययको अनुमानित विवरण खुलाउनुपर्ने’ भनिएको छ । जसका आधारमा आफुहरु नीति तथा कार्यक्रमसँगै बजेटको आकार दिन व्यस्त रहेको घोराही उपमहानगरपालिकाका नगरप्रमुख नरुलाल चौधरीले बताउनुभयो ।

जिल्लाका १० वटै तहले बजेट बनाउने, विषयगत समितिमा छलफल गर्ने, गाउँसभामा बजेट पेस गर्र्न तयारी गरेकाले आउने बजेटले पालिकाबासीको माग र आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्नेमा नागरिक आश्वस्त हुने गरेका छन्  । तर, यो पटक विगत वर्षमा भन्दा बजेटको सिमितता रहेकाले आवश्यकताका आधारमा बजेटले प्राथमिकता पाउने अवस्था रहेको पालिकाहरुको भनाई छ ।

दाङका १० वटै स्थानीय तहमा आर्थिक वर्ष २०७९–०८० मा करिब साढे नौ अर्ब बराबरको बजेट सार्वजनिक हुँदा आर्थिक वर्ष २०८०–०८१ का लागि करीव छ अर्ब बराबरको बजेट ल्याएका छन् । जिल्लाको घोराही उपमहानगरपालिकाले आगामी आर्थिक वर्ष २०८०–०८१ का लागि दुई अर्व १५ करोड ८३ लाख रुपैया बजेट बिनियोजन गरेको छ । तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाको एक अर्व ७९ करोड ४५ लाख ६९ हजार सात७ सय ५० रुपैयाँ बराबरको बजेट कार्यान्वयनमा रहेको छ । लमही नगरपालिकाले ८५ करोड ४५ लाख बढी बजेट कार्यान्वयन गरिरहँदा बंगलाचुली गाउँपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८०–०८१ का लागि ५७ करोड २५ लाख ८४ हजार बजेट विनियोजन गरेको छ ।

राजपुर गाउँपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८०–०८१ का लागि ६१ करोड १८ लाख ९८ हजार सात सय ८५ रुपैयाँको बजेट विनियोजन गरेको छ । गढवा गाउँपालिकाको ६३ करोड १४ लाख ५७ हजार एक सय ७२ रुपैयाँ बराबरको बजेट कार्यान्वयनमा रहेको छ । दंगिशरण गाउँपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८०–८१ का लागि ४३ करोड ६१ लाख ७० हजार बराबरको बजेट कार्यान्वयन गरिरहेको छ ।

राप्ती गाउँपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८०–०८१ का लागि ६५ करोड ७६ लाख रुपैयाँ बजेट बिनियोजन गरेको छ । बबई गाउँपालिकाले ४६ करोड विनियोजन गर्दा शान्तिनगर गाउँपालिकाले ४६ करोड १३ लाख ९३ हजार रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरेको छ । जबकी अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०७९÷०८० मा राप्ती गाउँपालिकाले ६१ करोड करोड ५४ लाख ८४ हजार बराबरको बजेट ल्याएको थियो । जिल्लाको घोराही उपमहानगरपालिकाले बजेटको आकार सबैभन्दा धेरै प्रस्तुत गरेको थियो । घोराहीमा दुई अर्ब ३२ करोडको बजेट सार्वजनिक गरेको थियो । तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाले बजेटको आकार उल्लेख्य रुपमा घटाएर एक अर्ब ८६ करोड ४७ लाख ७९ हजारको सार्वजनिक गरेको थियो ।

लमही नगरपालिकाले एक अर्ब ३९ करोड ८१ लाख १८ हजारको बजेट ल्याएको थियो । राजपुर गाउँपालिकाले ५३ करोड २० लाख ७१ हजारको बजेट प्रस्तुत गरेको थियो । बबई गाउँपालिकाले पचास करोड बढीको बजेट सार्बजनिक गरेको थियो । बंगलाचुली गाउँपालिकाले पनि ६३ करोड ५५ लाख २० हजार रुपैयाँ बराबरको बजेट सार्वजनिक गरेको थियो । उता, दंगीशरण गाउँपालिकाले ४६ करोड ९४ लाख ३९ हजार ३ सय रुपैयाँ बराबरको अनुमानित बजेट सार्वजनिक गरेको थियो । जबकी दाङका १० वटै पालिकाले आर्थिक वर्ष २०७७–०७८ मा १० अर्ब ४९ करोड ६० लाख ५४ हजार २५३ रुपैयाँको बजेट ल्याएका थिए । अब आगामी आर्थिक वर्ष २०८१–०८२ का लागि ल्याउन लागिएको बजेटको आकार समग्रमा घटेर आउने देखिएको छ ।

 

पत्रकारिता मात्रै होइन हरेक पेशामा नैतिकताको समस्या छ ।

अन्तर्वार्ता ः

 

 

दुर्गालाल के. सी.
अध्यक्ष
नेपाल पत्रकार महासंघ, दाङ

नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ देशभरकै उत्कृष्ठ शाखाका रुपमा यसै बर्ष प्रदेश र केन्द्रीय समितिबाट सम्मानित भयो । नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ शाखामा दुर्गालाल केसी आए लगत्तै मुलुकमा कोरोनाको दोस्रो लहर आयो । जसले सवैलाई आतङ्कीत बनायो । त्यो समयमा महासंघमा आइसोलेसन बनाउने र कोरोनाले थलिएका पत्रकारलाई घरमै पुगेर भेटघाट गर्ने जस्ता रचनात्मक कार्य गरेर चर्चामा आउनुभएका केसीको नेतृत्वले देशमै पहिलोपटक मिडिया साक्षरता र मिडिया महोत्सव जस्ता रचनात्मक कार्यक्रम ग¥यो । सदस्यता शुद्धिकरण, पत्रकार आचारसंहिता पालना र संस्थागत विकासका लागि योजनावद्ध काम गरेको नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ शाखाका अध्यक्ष केसी संग कार्यकाल सकिदै गर्दा पत्रकार विवेक खड्काले गर्नुभएको कुराकानी ः (सम्पादक)

नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ शाखाको अध्यक्षका रुपमा तीन बर्षे कार्यकाललाई कसरी सँझनुहुन्छ ?
तीन बर्षअघि हाम्रो कार्यसमिति निर्वाचित भएर आए लगत्तै देशमा कोरोना संक्रमणको दोस्रो चरणको महामारी व्यापकरुपमा फैलियो । केही समयपछि लकडाउन नै भयो । अस्पताल बिरामीले भरिभराउ थिए, बिरामी राख्ने ठाउँ र अक्सिजनको अभाव बढिरहेको थियो । त्यस्तो बेला पत्रकार महासंघको सभा हलमै १२ बेडको अक्सिजनसहितको आइसोलेसन सेन्टर स्थापना गरियो । पत्रकारहरुलाई उपचारमा समस्या भएपछि बिभिन्न क्षेत्रबाट सहयोग संकलन गरी चार लाख ५० हजार रुपयाँको पत्रकार सहायता कोष समेत स्थापना गरियो । जसबाट पत्रकारहरुको उपचारमा सहयोग गरियो । उक्त कोषबाट अहिले पनि आपतमा परेका पत्रकारलाई सहायता दिने गरिएको छ । कोरोना महामारीको जोखिमका बीच पनि कोरोना संक्रमित पत्रकारका घरघरमै पुगेर स्वास्थ्य अबस्था बुझ्ने, स्वास्थ्यलाभको कामना गर्ने र पौष्टिक आहार प्रदान गर्ने काम गरियो ।
यसरी कठिनाई र चुनौतीका बीच कार्यकाल शुरु भए पनि तीन बर्षे कार्ययोजना बनाएर सोही अनुसार धेरै महत्वपूर्ण कामहरु सम्पन्न गरेका छौं । पत्रकारका दुःखसुख बुझ्ने, अभिभावकत्व प्रदान गर्ने र संकटमा पत्रकारको साथमा रहने काममा हामी सँधै तत्पर रह्यौं । यसका साथै पत्रकारहरुको क्षमता विकासका लागि आधारभूतदेखि, बिधागत र एडभान्स तहका तालिमहरु सञ्चालन ग¥यौं । दाङ शाखाको वेवसाइट सञ्चालन गरी सूचना प्रबिधिको युगसँग दौडने काम गरेका छौं । पत्रकारहरुलाई खोजमुलक पत्रकारिताका लागि लेखनबृती प्रदान गर्ने, बिभिन्न अवसरहरु सिर्जना गर्ने, श्रमजीवीका पक्षमा पैरवी गर्ने र पत्रकारहरुको क्षमता विकासका कामहरु निरन्तर गरिरह्यौं ।

नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ उत्कृष्ट शाखाका रुपमा सम्मानित भयो । यो कसरी सम्भव भयो ?
पत्रकार महासंघ लुम्बिनी प्रदेशले मिडिया साक्षरता, पत्रकार आचारसंहिता पालना लगाएत पत्रकारिताको विकास र प्रभावकारी सञ्चारमा उत्कृष्ट भूमिका खेलेको र शाखाको क्रियाशिलता प्रदेशमै उत्कृष्ट रहेको भन्दै प्रदेशकै उत्कृष्ट शाखाका रुपमा सम्मान गरेको हो । पत्रकार महासंघ केन्द्रीय समितिले नेपाली पत्रकारिता क्षेत्रका ज्वलन्त र बहुआयामिक बिषयहरुमा अन्तक्र्रियात्मक बहसको रुपमा ‘मिडिया महोत्सव’ सम्पन्न गर्नुका साथै महासंघको संस्थागत विकास, पत्रकारिता क्षेत्र तथा श्रमजीवी पत्रकारहरुको हित प्रवद्र्धनका लागि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको भन्दै सम्मान गरेको हो ।

कोरोना महामारीमा पहिलोपटक अक्सिजनसहितको आइसोलेसन सेन्टर स्थापना, पत्रकारहरुको क्षमता विकास, महासंघको संस्थागत विकास, पत्रकार आचारसंहिता पालना, पहिलोपटक मिडिया साक्षरता अभियानको शुरुवात र मिडिया महोत्सव महासंघ दाङलाई उत्कृष्ट शाखा बनाउने मुख्य आधार हुन् । पत्रकार महासंघ दाङ शाखाले देशमै पहिलोपटक नागरिकलाई मिडिया बुझाउन मिडिया साक्षरता अभियान थालेको थियो । जसलाई दाङको नमूना मोडेल मान्दै प्रदेश र केन्द्रीय समितिले समेत अभियानका रुपमा सञ्चालन गरेका थिए । यसका साथै दाङमा पहिलोपटक राष्ट्रिय स्तरको मिडिया महोत्सव आयोजना गरी संघीयताका साथै पत्रकारिताका समसामयीक बिषयमा बहस गरिएको थियो ।

मिडिया महोत्सवमा राष्ट्रियस्तरका मिडिया बिज्ञ र सरोकारवालाहरुको सहभागितामा संघीयता, विकास र मिडिया, मिडियाको सामथ्र्य र भबिस्य, मिडियामा समावेशी सवाल, नैतिकताको कसीमा मिडिया, कानून कार्यान्वयनमा मिडियाको भूमिका, न्यू मिडिया र परम्परागत मिडियाको अन्तरसम्बन्ध, पूर्वीय दर्शनको प्रवद्र्धनमा मिडियाको भूमिका जस्ता बिषयमा बहस गरी देशभरका मिडियालाई मार्गदर्शन गर्ने काम गरिएको छ । हाम्रो कार्यक्रमको प्रभाव राम्रो देखिएपछि अहिले बिभिन्न जिल्ला शाखाले यस्तै प्रकारका मिडिया सम्मेलनहरु आयोजना गरिरहेका छन् । यसले पनि हामीले शुरु गरेको मिडिया महोत्सवको महत्व झल्काउँछ ।

महासंघ दाङ शाखाले पत्रकार महासंघ केन्द्रीय समितिले थालेको सदस्यता शुद्धिकरण अभियानको पूर्ण पालना, पत्रकारहरुको क्षमता विकास तालिम सञ्चालन, कोरोना महामारीका बेला पत्रकारहरुको उपचार व्यवस्थापनका साथै पत्रकारहरुलाई अभिभावकत्व प्रदान, पत्रकारहरुलाई फेलोसिप प्रदान, मिडिया लाइब्रेरी तथा रिसर्च सेन्टर स्थापना र महासंघको संस्थागत विकास लगायतमा नमूना कार्य गरेको छ । पत्रकार महासंघ लुम्बिनी प्रदेश र केन्द्रीय समितिले दाङ शाखाले गरेका यीनै कामको आधारमा निष्पक्ष मुल्यांकन गरी उत्कृष्ट शाखाका रुपमा सम्मान गरेका हुन् ।

सदस्यता शुद्धिकरणमा यहाँले आफ्नै नाम हटाउन तयार भएर नमूना काम गर्नुभएको भनेर देशभर चर्चा भएको थियो । किन यस्तो गर्नुभएको ?
म पत्रकार आचारसंहिता र पत्रकारिताको मूल्य मान्यताप्रति प्रतिबद्ध छु । पत्रकार महासंघ केन्द्रीय समितिले मापदण्ड तयार गरी सदस्यता शुद्धिकरण गर्न निर्देशन गरेपछि जिल्ला अध्यक्षका रुपमा मैले त्यसलाई पूर्णरुपमा पालना गर्नुपर्ने थियो । यो मेरो कर्तव्य थियो । त्यसकारण मैले मापदण्डमा उल्लेख भए अनुसार शुद्धिकरण अभियानमा पूर्णरुपमा काम गरें । मापदण्डमा अन्य पेशा पनि गर्ने पत्रकारको सदस्यता नविकरण नगर्ने प्रावधान थियो । जस अनुसार क्याम्पसमा प्राध्यापन गर्ने भएका कारण मेरो पनि सदस्यता शुद्धिकरण हुन जरुरी थियो । मैलो नैतिकता सम्झेर आफ्नो नाम पनि नविकरण नगर्ने सूचीमा राखें । अन्य पत्रकारहरुको पनि मापदण्ड अनुसार शुद्धिकरण गर्ने काम भयो । म अहिले पनि पत्रकारितामा क्रियाशिल छु । मेरो पत्रकारितामा प्रश्न उठ्ने अबस्था छैन तैपनि केन्द्रीय समितिले तयार पारेको मापदण्ड अक्षरशः पालना गरी मैले सदस्यता नविकरण नगर्ने निर्णय लिएको हुँ ।

सदस्यता शुद्धिकरणका बिषयमा विवाद भइरहेको छ । यसबारे यहाँको धारणा के छ ?
सदस्यता शुद्धिकरण मापदण्डमा केही त्रुटीहरु छन् तर पनि यो अभियान पत्रकारिता र पत्रकार महासंघको जीवनमा निकै महत्वपूर्ण छ । पत्रकारितामा सक्रिय नभएका, पत्रकारिता छोडेर अर्कै पेशामा आवद्ध भएका र विवादास्पद् काममा संलग्नहरुको शुद्धिकरण हुन आबश्यक छ । यसले पत्रकारिता क्षेत्रको गरिमा बढाउन सहयोग गर्छ तर अन्य काम गरेको कुरालाई मात्रै आधार मानेर सदस्यबाट हटाईनु हुँदैन । मूल कुरा कुनै व्यक्ती पत्रकारितामा क्रियाशिल छ की छैन, पत्रकार आचारसंहिता, मूल्य मान्यताको पालना गरेको छ की छैन, कुनै विवादास्पद् काममा संलग्न छ की छैन, राजनीतिक पार्टीको भूमिकामा छ की छैन, पत्रकारितालाई दुरुपयोग गरेको छ की छैन भन्ने जस्ता बिषयलाई आधार मानेर शुद्धिकरण गर्नुपर्छ ।
अर्को कुरा अहिले मिडियाले ठूलो आर्थिक संकटको सामना गरिरहेका छन् । ठूला भनिएका मिडिया हाउसहरु समेत पत्रकारलाई तलव दिन नसक्ने घोषणा गरिरहेका छन् । मिडियाहरु बन्द हुने, खुम्चिने क्रम बढ्दो छ । यस्तो बेला पत्रकारहरुलाई आफ्नो पेशा कसरी बचाउने भन्ने चिन्ता छ अर्थात पत्रकारिता मात्रै गरेर जीवन चलाउन सक्ने अबस्था छैन । पत्रकारहरुले आफ्नो विज्ञता अनुसारका अन्य कामहरु पनि गर्नुपर्ने अबस्था छ र गर्नु पनि पर्छ । पत्रकारिता भनेको २४ घण्टा पत्रकार हुँ भनेर हिड्ने काम मात्र होइन । खोजमुलक समाचार लेख्दा एउटै समाचार तयार पार्न महिनौं लाग्न सक्छ । अन्य काम गर्दागर्दै पनि खोज अनुसन्धानमुलक पत्रकारिता गर्न सकिन्छ ।
सदस्यता शुद्धिकरण मापदण्डले हरेक सदस्यले पत्रकारिता मात्रै गर्न प्रेरित गरेको छ जुन अहिलेको समयमा कठिन छ । पत्रकारिता मात्रैले समयमा तलव दिन सकेको छैन, जागिरको ग्यारेण्टी गरेको छैन, जिविका चलाउने आत्मबिश्वास दिएको छैन । यस्तो बेला वैकल्पिक पेशाहरु पनि अँगाल्दै पत्रकारितालाई जिवित राख्नुपर्ने बाध्यता छ । त्यसकारण शुद्धिकरण मापदण्ड जुन समयमाा आयो त्यो उपयुक्त समय भएन की भन्ने लाग्छ ।

पत्रकारितालाई दुरुपयोग गरेको छ की छैन भन्ने जस्ता बिषयलाई आधार मानेर शुद्धिकरण गर्नुपर्छ ।
पत्रकारहरुलाई आफ्नो पेशा कसरी बचाउने भन्ने चिन्ता छ ।
म गर्वका साथ भन्न सक्छु की हाम्रो कार्यकालमा हामीले संगठनको भागबण्डालाई पूर्णरुपमा अन्त्य गरेका छौं ।
नागरिकलाई मिडिया बुझाउने अभियानलाई व्यापक बनाएर नै यो अन्योल हटाउन सकिन्छ ।
कुन सही, कुन गलत भनेर आम नागरिकलाई छुट्याउन कठिन छ ।
हाम्रो कार्यक्रमको प्रभाव राम्रो देखिएपछि अहिले बिभिन्न जिल्ला शाखाले यस्तै प्रकारका मिडिया सम्मेलनहरु आयोजना गरिरहेका छन् ।

पत्रकार महासंघमा दलीय भागबण्डा अर्थात बिभिन्न संगठनको भागबण्डा खुब चलिरहेको हुन्छ । यहाँले यसलाई कसरी व्यवस्थापन गर्नुभयो ?
म गर्वका साथ भन्न सक्छु की हाम्रो कार्यकालमा हामीले संगठनको भागबण्डालाई पूर्णरुपमा अन्त्य गरेका छौं । हरेक काम गर्दा पत्रकार महासंघ र पत्रकारिताको नजरबाट काम गरेका छौं । कतै पनि संगठनहरुबीच भागबण्डा हुन दिएनौं । सदस्यता शुद्धिकरण, नयाँ सदस्यता वितरण, पुरस्कार वितरण, बिभिन्न अवसर प्रदान र जिम्मेवारी बाँडफाँड जस्ता काममा कुनै पनि राजनीतिक रंग दिइएन । पुरस्कार वितरणलाई बैज्ञानिक बिधिमा आधारित रहेर वितरण गरियो । प्रकाशित÷प्रसारित समाचार पेश गर्न लगाएर त्यसका आधारमा मूल्यांकन गरेर पुरस्कार वितरण गरिएको छ । व्यक्ती, संगठन र अन्य सम्बन्ध भन्दा पत्रकारिताको कर्मलाई आधार मानेर पुरस्कार दिने कामको शुरुवात गरिएको छ । अन्य काममा पनि कुनै राजनीति नगरी महासंघलाई साझा चरित्रको बनाउन हामी सफल भएका छौं ।

तपाईको कार्यकालमा पत्रकार महासंघको संस्थागत विकासमा के कस्ता उल्लेखनीय कामहरु भएका छन् ?
पत्रकार महासंघमा मिडिया लाइब्रेरी तथा रिसर्च सेन्टर स्थापना गरेका छौं । यसले पत्रकारितालाई खोजमुलक बनाउन र पत्रकारिताबारे अध्ययन, अनुसन्धान गर्न सघाउने छ । महासंघको बैठक हल व्यवस्थापन, पानी, सरसफाई व्यवस्थापन, वेवसाइट सञ्चालन, अक्षयकोष बृद्धि र व्यवस्थापन तथा कार्यालय व्यवस्थापनमा महत्वपूर्ण कामहरु गरेका छौं ।
पत्रकारितामा नैतिकता हराउँदै गएको छ भन्ने जनगुनासोमा यहाँको धारणा के छ ?
पत्रकारिता मात्रै होइन हरेक पेशामा नैतिकताको समस्या छ । त्यसको असर स्वभाविकरुपमा पत्रकारितामा पनि परेको होला तर एक÷दुई घटनालाई आधार मानेर सिंगो पत्रकारितालाई नै सामान्ययीकरण गर्न मिल्दैन । कमजोरी गर्नेहरुलाई बचाउनु पर्छ भन्ने पक्षमा हामी पनि छैनौं, सबै पत्रकार सही छन् भन्ने पक्षमा पनि छैनौं । हामीले आचारसंहिता उल्लंघन गर्ने, नैतिकतामा नरहने र पत्रकारिताको मूल्य मान्यता विपरित काम गर्ने पत्रकारहरुबारे छानविन गरी आबश्यक कार्वाही पनि गर्ने गरेका छौं । पत्रकारिताका नाममा मनपरी गर्ने छुट कसैलाई पनि छैन । यसले पत्रकारितालाई नैतिकवान बनाउन मद्धत गरेको छ । पत्रकारितामा नैतिकताको आबश्यकता र अबस्थाबारे हामीले मिडिया महोत्सवमा छुट्टै सत्र राखेर बहस गरेका छौं । त्यसकारण यो बिषय सँधै हाम्रो प्राथमिकतामा छ ।

पत्रकारिताका नाममा सामाजिक सञ्जालमा भ्रमपूर्ण सूचनाहरु फैलाउने प्रवृति बढ्दो छ । यसलाई कसरी व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ ?
सूचना प्रबिधिको विकासले सबैको हातमा सञ्चारका माध्यम पुगेका छन् । अहिले कुनै पनि नागरिकले सूचनाहरु सम्प्रेषण गर्न सक्छ तर सही सूचनाको परिक्षण गर्ने सवालमा भने सामाजिक सञ्जाल चुकिरहेका हुन्छन् । फेसबुक, युट्युव, एक्स, टिकटक लगायतका सामाजिक सञ्जालमा व्यक्ती व्यक्तीले सम्प्रेषण गर्ने सामग्रीमध्ये कुन सही, कुन गलत भनेर आम नागरिकलाई छुट्याउन कठिन छ । जसका कारण कतिपय भ्रमपूर्ण सूचनाको पछि मानिसहरु दौडिरहेका हुन्छन् । हामीले यही कुरालाई मध्यनजर गरी पत्रकार महासंघ दाङ शाखाबाट युट्युव र अनलाइन सञ्चालकहरुका लागि पत्रकारिता तालिम सञ्चालन गरेका थियौं जुन निकै प्रभावकारी पनि भएको थियो । धेरैले पत्रकारिताको मूल्य मान्यता नबुझेका कारण पनि जस्तो पायो त्यस्तै सामग्री पत्रकारिताका नाममा सामाजिक सञ्जालमा दिने गर्छन् । यसलाई पत्रकार महासंघ र सरकारका नियमनकारी निकाय मिलेर व्यवस्थापन गर्नुपर्छ ।

अहिले आम मानिसलाई कुन सही मिडिया, कुन गलत भनेर कसरी छुट्याउने भन्ने अन्योेल छ । यो अन्योल कसरी हटाउन सकिन्छ ?
यही कुरालाई मध्यनजर गरी हामीले दाङबाट मिडिया साक्षरता अभियानको शुरुवात गरेका हौं । यो अभियानले मिडिया चिन्न, सही र गलत समाचार थाहा पाउन, मूलधारका मिडिया र सामाजिक सञ्जालबीचको अन्तर बुझ्न सहयोग गरेको छ । यो मूलतः मिडिया बुझाउने अभियान हो । अहिलेको सन्दर्भमा यो नमूना र अति आबश्यक अभियान भएको महशुस गरी पत्रकार महासंघ केन्द्रीय समितिले यसलाई देशव्यापी अभियानका रुपमा सञ्चालन गर्नुपर्ने भनेको छ । त्यसकारण नागरिकलाई मिडिया बुझाउने अभियानलाई व्यापक बनाएर नै यो अन्योल हटाउन सकिन्छ ।

अन्तमा केही भन्नु छ ?
मलाई महत्व दिएर आफ्ना बिचार व्यक्त गर्ने अवसर दिनुभएकोमा यहाँ र यहाँको मिडियालाई धेरैधेरै धन्यवाद् दिन चाहन्छु । हामी सँधै अरुका बिचार र जानकारी सम्प्रेषण गर्नमै व्यस्त हुन्छौं । कहिलेकाहीं पत्रकारिता र पत्रकार महासंघका बारेमा पनि यसैगरी मिडियामा बहस र छलफल हुन जरुरी छ । अन्तमा म पत्रकार महासंघ दाङ शाखालाई उत्कृष्ट बनाउन भूमिका खेल्ने मेरो कार्यसमिति, सल्लाहकार, शुभेच्छुक, सहयोगी र शुभचिन्तकहरुप्रति आभार प्रकट गर्दछु ।

जेष्ठ नागरिकलाई यातायातमा छुट दिन माग

राप्ती पोष्ट

घोराही,  जेठ । नागरिक समाज दाङले सार्वजनिक सेवालाई जेष्ठ नागरिकमैत्री बनाउन माग गर्दै स्थानीय प्रशासनलाई ध्यानाकर्षणसहित ज्ञापन पत्र बुझाएको छ ।

समाजका सचिव नारायणप्रसाद श्रेष्ठको नेतृत्वमा विहीबार जिल्ला प्रशासन कार्यालय पुगेर नेपालको संविधान २०७२ को धारा ४१ मा उल्लेख भएको जेष्ठ नागरिकको अधिकार कार्यान्वयनमा ध्यान दिन आग्रह गर्दै प्रमुख जिल्ला अधिकारी रामबन्धु सुवेदीलाई ध्यानाकर्षण पत्र बुझाएको हो ।

जेष्ठ नागरिकलाई राज्यबाट विशेष संरक्षण तथा सामाजिक सुरक्षाको हक हुनेछ भनी मौलिक हकका रुपमा उल्लेख भएपनि अझै जेष्ठ नागरिकहरुले उपचार सेवा लिन होस् वा सार्वजनिक यातायातमा यात्रा गर्दा ५० प्रतिशत सुविधा पाउनु पर्नेमा कार्यानवयन हुन नसकेको प्रति गम्भीर ध्यानाकर्षण गराउँदै अबिलम्ब कार्यान्वन गर्न माग गरिएको छ ।
यसैगरी, अस्पताल, विद्युत, खानेपानी, दुरसञ्चार, बैंक लगायत स्थानमा नागरिकहरुले सेवा लिने निकायमा लाइन बसेर सेवा लिनुपर्ने अवस्थामा जेष्ठ नागरिक ऐन कार्यान्वयन हुन नसक्दा जेष्ठ नागरिकहरुले दुःख पाइरहेको प्रति पनि सहजीकरण गर्न ध्यानाकर्षण गराईएको छ ।

जेष्ठ नागरिक ऐन अनुसार सम्बन्धित निकायहरुमा कानून अनुसार जेष्ठ नागरिकहरुलाई सेवा सुविधा गर्ने गराउने व्यवस्थाका लागि ध्यानाकर्षण गराईएको नागरिक समाजका पूर्व संयोजक चन्द्रराज पन्तले जानकारी दिनुभयो ।
ज्ञापन पत्र बुझ्दै प्रमुख जिल्ला अधिकारी सुवेदीले सार्वजनिक यातायातमा लक्षितका लागि छुट्याईएको सेवा सुविधा कार्यान्वयन गर्ने विषयमा पटक पटक छलफल भई निर्णय भईसकेको जानकारी गराउँदै सम्बन्धित पक्षबाट कार्यान्वयन हुन नसक्दा चुनौति थपिएको बताउनुभयो ।

अब चाँडै नै एक अनुगमन टोली गठन गरी सार्वजनिक यातायातमा तोकिएको सेवा र सुविधा कार्यान्वयन गर्न कानुन अनुसार कारवाही प्रकृया अघि बढाउन लाग्ने बताउनुभयो । यसका लागि जिल्ला प्रशासन, नागरिक समाज, प्रहरी, ट्राफिक प्रहरी, यातायात कार्यालयलगायतको एक टोलीमार्फत अनुगमन गरिने उहाँले बताउनुभयो । ज्ञापन पत्र बुझाउन नागरिक समाजका कार्यसमिति, सदस्य, पूर्व संयोजकलगायत पुग्नुभएको थियो ।

सरसफाई गर्दै वातावरण जोगाउँदै मुक्त कमलरी

छबि पुरी/राप्ती पोष्ट

घोराही, जेठ । मानवीय कारणले बढ्दो प्रदुषण कम गर्दै वातावरण स्वच्छ बनाउने अभियानका साथ पर्यावरण संरक्षण अभियानमा मुक्त कमलरीहरु जुर्मुराउन थालेका छन् । समुदाय हुने गरेको फोहोर व्यवस्थापनको सचेतनासँगै पर्यावरण संरक्षण गर्न आफु समुदाय स्तरमा खटिएर गाउँ, टोलका स्थानीयलाई अभियानमा आवद्ध गराउन थालेका छन् ।
पृथ्वी स्वस्थ भएमात्रै प्राणी जगतको अस्तित्व सुरक्षित सम्भव छ भन्ने मान्यताका साथ मानिसबाट भईरहेको गलत व्यवहारलाई सुधार्न परिवार, समुदाय, टोलबाट सरसफाईसँगै वातावरण जोगाउने अभियानको थालनी गरेर गाउँबस्तीमा खटिएका छन् ।

मुक्त कमलरी विकास मञ्च, स्वच्छ सफा नेपाल, सोसेक नेपालको संयुक्त आयोजना आईएम नेपालको सहयोगमा घोराही उपमहानगरपालिकाको वडा नम्बर २, ४ र ८ का बस्तीमा मुक्त कमलरीहरुले पर्यावरण जोगाउन स्वच्छता अभियान चलाएका छन् । विश्व वातावरण दिवसको अवसर पारेर सप्ताह व्यापी रुपमा उनीहरु अझ सक्रिय भई समुदाय स्तरमा खटिएका छन् । पछिल्लो समय प्लाष्टिकजन्य पदार्थको बढ्दो प्रयोग र लापरवाहीपूर्ण व्यवस्थापनका कारण वातावरणसँगै माटोको उर्वराशक्तिमा परेको नकारात्मक असरका बारेमा पनि अभियानका क्रममा सचेतना फैलाउने काम भएका छन् ।

औद्योगिक क्रान्तिका नाममा मापदण्ड विपरित संचालित उद्योगहरुले पारिरहेको असर तथा प्लास्टिकजन्य पदार्थको प्रयोगले वातावरण बिथोलिँदै जानु सिंगो पृथ्वी अनि यहाँ बस्ने सबैका लागि चिन्ता र चासोको विषय ठानेर सरसफाईसँगै पर्यावरण जोगाउने अभियानको थालनी विभिन्न सरोकार निकायको सहकार्य र स्थानीय सरकारसँगको समन्वयमा अघि बढाईएको मुक्त कमलरी विकास मञ्चकी केन्द्रीय अध्यक्ष हीरामोती चौधरी बताउनुहुन्छ ।

अभियानका क्रममा हरियाली बढाउन विरुवा रोपण, सरसफाईका लागि घरपरिवार, समुदायको स्वच्छतामा निगरानी अनि फोहोरजन्य बस्तुको व्यवस्थापनलगायत विषयमा समुदायका हरेक व्यक्तिलाई सिकाउँदै व्यवहारमा उतार्ने कामको थालनी गरिएको उहाँले बताउनुभयो । अहिले पनि घर, संघ संस्था, उद्योग कलकारखानालगायत स्थानबाट निस्कने फोहोरको उचित व्यवस्थापन प्रभावकारी हुन सकेको छैन । जसका कारण फोहोर व्यवस्थापनमा चुनौति थपिँदै गएको छ । यसका लागि फोहोरको श्रोतबाट व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने ज्ञानको अभावमा स्थानीय स्तरमा समस्या बढ्दै गएको स्वच्छ सफा नेपालका श्रवणकुमार बस्नेत बताउनुहुन्छ ।

श्रोतबाट फोहोर व्यवस्थापन गर्न सकेमा ७० प्रतिशत फोहोर घरमै विभिन्न प्रयोजनमा ल्याउन सकिने र बाँकी ३० प्रतिशत फोहोरलाई डम्पिङ गर्नुपर्ने अवस्था आउने बारे सचेतना फैलाउँदै सबैलाई व्यवहारिक कार्यान्वयनमा जोड दिने गरेको उहाँको भनाई छ । यसरी फोहोर व्यवस्थापन गर्दा डम्पिङ साईटमा फोहोरको चाप घट्नुका साथै घर वा सम्बन्धित ठाउँमा गल्ने फोहोरको व्यवस्थापन गरी जैविक मल बनाएर कृषि प्रयोजन लगाउन सकिने बताउनुहुन्छ ।
‘फोहोर व्यवस्थापनका बारेमा जानकारी गरेर मात्रै हुँदैन, समुदायमा स्वच्छता राख्न वातावरण हरियाली बनाउनुपर्छ भनेर बोट विरुवा रोप्ने, उनीहरुको संरक्षण पनि गर्ने बारेमा समुदायसँगसँगै अभियानमा खटिएका छौँ’, स्वच्छ सफा नेपालका बस्नेतले भन्नुभयो ।

विश्व वातावरण दिवसको सन्दर्भमा घोराहीका २, ४ र ८ नम्बर वडामा सरसफाई गर्दा थुप्रै फोहोर संकलन समेत भएको छ । संकलित फोहोरलाई पनि फोहोरको प्रकृति अनुसार वर्गीकरण गर्ने काम गरेको अभियानमा आवद्ध सोसेक नेपालका कार्यक्रम संयोजक द्रोर्ण जिसीले बताउनुभयो ।

‘संकलित फोहोरलाई अलग अलगत ठाउँमा छुट्याएर उचित व्यवस्थापन गर्न सिकाएका छौँ । वडामा गरिएको सरसफाई अभियानमा मुक्त कमलरी, संस्थाले गठन गरेको समुहका सदस्य, टोल विकास संस्था तथा स्थानीयबासी यो अभियानमा जोडिनुभएको छ’, सोसेक नेपालका कार्यक्रम संयोजक जिसीले भन्नुभयो ‘सरसफाई तथा पर्यावरण जोगाउने काममा लाग्नुपर्छ ।’
नेपाल सरकारद्वारा तोकिएको मापदण्डभन्दा कम गुणस्तरको एकल प्रयोग हुने प्लास्टिकका झोलाको प्रयोग, बिक्री वितरण नगर्न, यसको भण्डारण तथा प्रयोगलाई निरुत्साहित गरी बहुप्रयोग हुने कपडा तथा अन्य वातावरणमैत्री सामग्री प्रयोग गरी बनाइएका वैकल्पिक झोलाको प्रयोगलाई प्रोत्साहनको काम अभियानका क्रममा गर्ने गरिएको उहाँ बताउनुहुन्छ । सरसफाई अभियानका क्रममा धेरै जसो प्लाष्टिकका बस्तु संकलन भएको बताउँदै मुक्त कमलरी विकास मञ्चकी कार्यक्रम संयोजक सुलोचना चौधरी प्लाष्टिकको प्रयोग कम कसरी गर्ने भन्ने बारेमा सचेतना प्रदान गर्ने गरिएको बताउनुभयो ।

‘वातावरण तथा जनस्वास्थ्यलाई प्रतिकूल असर पुर्याउनेगरी प्लास्टिक, कृषि अवशेष तथा अन्य प्रकारको फोहोर खुलारुपमा जलाउने कार्यलाई निरुत्साहित गर्न हामीले निरन्तर रुपमा समुदाय स्तरमा गठित समुह, बाल क्लव, वडा कार्यालयमार्फत सचेतनासँगै व्यवहारिक कार्यान्वयन गर्न लगाई रहेका छौँ’, उहाँले भन्नुभयो । सरसफाई अभियान मानव सभ्यतासँग जोडिएको विषय भएको भन्दै पृथ्वीमा बढ्दो फोहोर कम गर्न आनीबानीमा सुधार गर्न जरुरी रहेको घोराही ४ का वडा अध्यक्ष मधुसुदन शर्माले बताउनुभयो । उहाँले पर्यावरण जोगाउने सवालमा सबैको हातेमालो हुनु आवश्यक रहेको बताउनुभयो ।

सरसफाई अभियानमा खटिनुभएकी लक्ष्मीपुरकी स्थानीय सुनिता चौधरीले आफुहरुले सरसफाईसँगै यसको व्यवस्थापनका बारेमा सिकेको ज्ञानलाई भोलिका दिनबाट आफुले व्यवहारमा उतार्ने र समुदायमा पनि सबैलाई वातावरण जोगाउन प्रेरित गर्ने प्रतिवद्धता जनाउनुभयो । बराह टोल विकास संस्थाका अध्यक्ष हीतलाल भण्डारीले टोलबासीहरुलाई फोहोर व्यवस्थापनमा ध्यान दिन र वातावरण सुरक्षित बनाउने काममा आगामी दिनमा निरन्तर कार्यक्रम गरिने बताउनुभयो । घोराही ८ को पूर्व सेवार टोलका अध्यक्ष प्रेमबहादुर चौधरीले पर्यावरण मानव जातिको अस्तित्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय भएकाले यो अभियानमा सबै गम्भीर हुनु आवश्यक रहेको बताउनुभयो । वातावरण स्वच्छ राख्ने अभियान मुक्त कमलरी विकास मञ्चले गरेपनि यो सबैको अभियान बन्न जरुरी रहेको बताउनुभयो ।
घोराही २ का मोहन चौधरीले मानिसकै कारण वातावरणमा परिरहेको असरमा मानिसलाई नै असर गरिरहेको प्रति चासो नदिँदा अहिले विभिन्न प्रकारका समस्याको सामना गर्नु परिरहेको बताउनुभयो । पर्यावरण जोगाउन सरसफाईसँगै हरियाली कायम गर्न व्यक्ति, घरपरिवार, समुदाय, टोल, प्रहरीलगायतले यो अभियानलाई साथ रहने प्रतिवद्धता जनाउनुभएको छ ।

पाँच बर्षमा ६० हजारलाई बैदेशिक रोजगारको परामर्श

छबि पुरी /राप्ती पोष्ट

घोराही, जेठ । वैदेशिक रोजगार र यससँग सम्बन्धित विषयमा काम गर्दै आएको सुरक्षित आप्रवासन (सामी) कार्यक्रम दाङले कार्यक्रम लागूभएयता अहिलेसम्म गरेका कामको प्रगतिबारे सोमबार घोराहीमा पत्रकारहरुसँग अन्तरक्रिया कार्यक्रम गरि जानकारी गराएको थियो ।

घोराही उपमहानगरपालिका, तुलसीपुर उपमहानगरपालिका, लमही नगरपालिका र बबई गाउँपालिकामा लागु भएको सामी कार्यक्रमले वैदेशिक रोजगारसम्बन्धी सूचना, न्यायमा पहुँच, सीपयुक्त तालिम प्रदान, वित्तिय साक्षरता र मनोसामाजिक परामर्शको क्षेत्रमा काम गरेका कामको बारेमा जानकारी गराएको हो ।

घोराही उपमहानगरपालिकाका नगरप्रमुख नरुलाल चौधरीको अध्यक्षतामा भएको सामी कार्यक्रमको तेश्रो चरणको अन्तिम अवस्थामा पुगेको कार्यक्रममा सामी कार्यक्रममार्फत दाङमा भएका कामको अवस्था, वैदेशिक रोजगारलाई सुरक्षित, मर्यादित र व्यवस्थित कसरी बनाउन सकिन्छ भन्ने बारे सामी कार्यक्रम संयोजक बसन्ता पुनले जानकारी गराउनुभएको थियो । उहाँले २०७६–०७७ देखि २०८०–०८१ सम्म ६० हजार २८ जनालाई आप्रवासी श्रोत केन्द्रको सहायता कक्षबाट सूचना तथा परामर्श दिईएको जानकारी दिनुभयो ।

सोही अवधिमा आप्रवासी श्रोत केन्द्रमा समस्याका रुपमा दर्ता भएको एक हजार दुई सय २० जना मध्ये सात सय ३१ जनालाई परामर्श दिई समस्या समाधान गरेको बताउनुभयो । अझै पनि चार सय ३७ वटा समस्या प्रकृयामा रहेको तथा ५२ वटा समाधान हुन नसकेका रहेको उहाँको भनाई थियो । यही अवधिमा सामीले प्रदान गर्ने सेवा अन्तरगत पाँच वर्षको अवधिमा १५ करोड १५ लाख ९९ हजार छ सय ५७ रुपैयाँ आर्थिक सहायता प्रदान गर्न सहजीकरण गरेको पनि उहाँले बताउनुभयो ।

यही अवधिमा वैदेशिक रोजगारीको सिलसिलामा समस्यामा परेकाहरु ठगी सम्बन्धीका ४० प्रतिशत, मृत्यु सम्बन्धी ११ प्रतिशत, जेल सम्बन्धी तीन प्रतिशत, स्वास्थ्य सम्बन्धी पाँच प्रतिशत, हराएका सम्बन्धी सात प्रतिशत, अलपत्र परेकाको उद्धार सम्बन्धी १४ प्रतिशत तथा अन्य प्रकतिका २० प्रतिशतको कानूनी सहजीकरण गरिएको उहाँले बताउनुभयो ।
सामीले यही अवधिमा सीप तालिमका लागि एक हजार २६ जनालाई सिफारिस गरेको जनाएको छ । तालिममा एक सय ५७ जना सहभागी भएकोमा ३३ जनाले सीप तथा तालिम लिएर वैदेशिक रोजगारीमा गएका बताउनुभयो ।
वैदेशिक रोजगारीबाट आएको रकमको सही उपयोग गर्न र उनीहरुको परिवारलाई वित्तीय साक्षरतामार्फत सचेतना प्रदान गरिएको छ । वित्तीय साक्षरता कक्षा

जिल्लाको चार वटै पालिकामा संचालित २१ हप्ते वित्तीय साक्षरता कक्षामा एक हजार छ सय १५ जना सहभागी भई व्यवहारमा उतारेका छन् । सामी कार्यक्रम संयोजक पुनका अनुसार, एक हजार पाँच सय ९२ जना महिला र २३ जना पुरुषलाई दिईएको साक्षरता कक्षाले उनीहरुको व्यवहार परिवर्तन सम्भव भएको छ । जसमा ८९ प्रतिशतले आम्दानी तथा खर्चको हिसावकिताव राख्न थालेको, १२ प्रतिशतले नयाँ व्यवसाय थालनी गरेको, १६ प्रतिशतले प्रवद्र्धन गरेको, ८६ प्रतिशतले वचत वृद्धि गरेको तथा ३४ प्रतिशतले बैंक तथा वित्तीय संस्थामा पहुँच स्थापित गरेका छन् ।

यसैगरी, वैदेशिक रोजगारीका क्रममा मानसिक समस्यामा परेका व्यक्ति र उनीहरुका परिवारलाई पनि घरमै पुगेर मनोसामाजिक परामर्श दिने काम भएको उहाँले बताउनुभयो । उहाँका अनुसार, पाँच वर्षको अवधिमा चार सय २० जनालाई मनोसामाजिक परामर्श आवश्यक पहिचान गरी परामर्श प्रदान गरिएको छ । जसबाट तीन सय ३९ जनाको समस्या समाधान भएको, ५९ जनाको प्रकृयामा रहेको र २२ जनाको सेवा पूरा नभएको बताईएको छ ।

मनोसामाजिक परामर्श अन्तरगत ६१ प्रतिशत पीरचिन्ताका, २१ प्रतिशत निराशापनका, ११ प्रतिशत आघातका, ४ प्रतिशत आत्महत्या प्रयासका र ३ प्रतिशत विभिन्न समस्याका रहेका छन् । अझै पनि वैदेशिक रोजगारीलाई प्रयाप्त प्रमाण तथा कागजात नभएका कारण कानुनी सहजीकणमा समस्या हुने गरेको उहाँले बताउनुभयो । पीडक सम्बन्धीत जिल्लाको नभएको कारण कानुनी सहजीकण गर्न समस्या हुनु, वैदेशिक रोजगारीमा जान हतार गर्दा सीप तालिम लिनेको संख्या सिमित हुनु, स्थानीय चिनजानका व्यक्तिमार्फत वैदेशिक रोजगारीको प्रकृया गर्दा ठगिने संख्यामा वृद्धि हुनु तथा व्यक्तिगत भिषामा वैदेशिक रोजगारीमा जानेहरुको संख्या अत्यधिक भएकोले वैधानिक प्रकृया कठिनाई हुनु जस्ता समस्याहरु विद्यमान रहेको उहाँले बताउनुभयो ।

कार्यक्रममा सामी कार्यक्रम प्रदेश व्यवस्थापक पञ्चराम थारुले नेपालबाट वैदेशिक रोजगारीका लागि हालसम्म ७७ लाखले श्रम स्वीकृति लिएको जानकारी गराउँदै दाङमा पनि हालसम्म १ लाख २२ हजारले श्रम स्वीकृति लिएको बताउनुभयो । सामी कार्यक्रमले देशका ३८ जिल्लाका एक सय ५६ स्थानीय पालिकामा संचालनमा रही वैदेशिक रोजगारको क्षेत्रलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र मर्यादित बनाउने काम गर्दै आएको बताउनुभयो । तर, अहिले पनि वैदेशिक रोजगारीमा दक्ष कारदार २४ प्रतिशत मात्रै जाने गरेको हुँदा विदेशमा गएर उनीहरुले समस्या भोग्नबाट जोगाउन सबैको सार्थक पहल जरुरी रहेको बताउनुभयो ।

कार्यक्रममा नगरप्रमुख चौधरीले वैदेशिक रोजगार आवश्यकता भन्दा फेसन जस्तै बन्न थालेको प्रति चिन्ता व्यक्त गर्नुभयो । विदेशमा रोजगारको अवस्था र माग नबुझेर लहैलहैमा जाने अनि समस्यामा पर्ने क्रम बढेको भन्दै फेसन र बहकाउमा लागेर विदेश जाँदा कोही कसैको जीवन स्तर माथि उठ्न नसक्ने बताउनुभयो ।यसैगरी, वैदेशिक रोजगारको क्षेत्र तरवारको धारमा जस्तै रहेको भन्दै एकाध कोही कसैको परिवार उकासिए पनि अधिकांशको घरबार बिग्नि पुगेको बताउनुभयो । विदेशमा बस्ने पनि तनावमा यता घरपरिवार पनि तनावमा हुने स्थितीले विद्यमान समस्या समाधानका लागि सबै पक्ष गम्भीर हुनु जरुरी रहेको बताउनुभयो ।

सामी कार्यक्रम लागू भएपछि वैदेशिक रोजगारसँग जोडिएको धेरै समस्या सहजै समाधान भईरहेको भन्दै यसको अझ प्रभावकारीता बढाउन पालिकाले पहल गर्ने प्रतिवद्धता जनाउनुभयो । उहाँले स्वीस सरकारको अनुदानको मात्रै फेज आउट हुने भएकाले सामी कार्यक्रम जारी रहने बताउँदै अब सरकारको कार्यक्रमका रुपमा अघि बढ्ने बताउनुभयो ।
कार्यक्रममा उपप्रमुख हुमा डिसीले सामी कार्यक्रमलाई स्थानीय पालिकाले कसरी थप व्यवस्थित गर्ने भन्नेमा अघि बढेको बताउनुभयो । समुदायस्तरमा देखा पर्ने विभिन्न खालका समस्यालाई सही रुपमा सम्बोधन गर्न सामी कार्यक्रमले भूमिका खेल्दै आएकाले यसको प्रभावकारीता बढाउन पालिकाले प्रयास गर्ने बताउनुभयो ।

विदेशमा अलपत्र परेकाहरुको उद्धार, ठगीमा परेका, मृत्यु भएकाहरुको परिवारलाई राहत उपलब्ध, शव ल्याउन पहल, विदेश गएका व्यक्तिका परिवारहरुलाई वित्तीय साक्षरता कक्षा, सीपमूलक तालिम, मनोसामाजिक परामर्श, सूचनामा पहुँच अभिवृद्धि जस्ता कामले समुदायमा धेरै सकारात्मक प्रभाव परेको बताउनुभयो । सो अवसरमा, प्रेस काउन्सिल नेपालका सदस्य शरद अधिकारीले आन्तरिक रोजगारको क्षेत्र पहिचान गर्दै उत्पादनमा युवालाई जोड्ने विषयमा ध्यान दिन सुझाव दिनुभयो । उहाँले पत्रकारहरुका लागि वैदेशिक रोजगारका विषयमा प्रशिक्षणलगायतका कार्यक्रम गर्न सके अझ प्रभावकारी हुने बताउनुभयो ।

नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ शाखा अध्यक्ष दुर्गालाल केसीले वैदेशिक रोजगारसँग जोडिएका विषय र यसको आयाम बारे मिडियाले खेल्नुपर्ने भुमिका सदैव रहने प्रतिवद्धता जनाउनुभयो । कार्यक्रममा वैदेशिक रोजगारीको सिलसिलामा साउदी अरेबियामा अलपत्र परेपछि भर्खरै उद्धार भई आउनुभएका घोराही १९ राम्चेका रेशम घर्तीले आफ्नो अनुभव सुनाउनुभएको थियो ।

यसैगरी, घोराही १० डाबर की दिपा कुमारी घर्ती र सोही ठाउँकी सुमित्रा नेपाली, घोराही ३ रनघराकी हुमा पुनले श्रीमान वैदेशिक रोजगारीमा गएपछि आफुहरुले सामी कार्यक्रम मार्फत वित्तीय साक्षरता कक्षा लिएर गरिरहेको कामका बारेमा जानकारी गराउनुभएको थियो । वित्तीय व्यवस्थापन बारे जानकारी लिएपछि आफुमा आत्म विश्वास जागेको र घरमा आयआर्जनमा जोडिएको बताउनुभयो । वित्तीय साक्षरता, मनोसामाजिक परामर्शले अरु थुप्रै महिला दिदीबहिनीमा उर्जा थपिएको पनि बताउनुभयो । कार्यक्रमको सञ्चालन सामी फोकल पर्सन बासुदेव आचार्यले गर्नुभएको थियो ।

 

नेपालको राजनीतिक परिवर्तन र नागरिकले भोगिरहेका दुःखहरु–१

शरद अधिकारी

नागरिक पहिलो अभियान नामक देशव्यापी अभियान सुरु भएको छ । मुलुकका ७७ वटै जिल्लामा गएर नागरिक अभियानले आफ्नो कार्यक्रम गरिरहेको छ । नागरिकलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने मान्यताका साथ सुरु भएको यो अभियान कसरी अघि बढ्छ ? त्यो आगामी दिनले देखाउला । यहाँ यो लेखमा नागरिक अभियानका बारेमा चर्चा गर्न खोजिएको होइन । नेपालका नागरिकले पाइरहेको दुःखका बारेमा मात्रै चर्चा गर्न खोजिएको हो । नागरिक पहिलो अभियानलाई अघि बढाउनेहरु हिजोका दिनमा राजनीतिमा लागेका, सामाजिक क्षेत्रमा लागेकाहरु हुनुुहन्छ । राजनीतिक दलमा आवद्ध भएर हिजो जे परिवर्तनको आशा उहाँहरुले गर्नुभएको थियो त्यो पुरा हुन नसकेका कारण अहिले नागरिक पहिलो अभियान संचालन गर्नुभएको हो भने त्यो अभियान दवावका लागि सहि छ । फेरि दलका रुपमा अघि बढ्न खोजेको हो भने नेपालमा यसैपनि एक सय भन्दा बढी राजनीतिक दलहरु रहेका छन् । नेपालमा धेरै राजनीतिक दलको आवश्यकता छैन । क्षेत्रिय दलहरुले आफूलाई स्थापित गर्न नसक्ने रहेछन भन्ने देखिसकिएको छ । यसर्थ नागरिक अभियानका नाममा पुनः खोल्ने चाहना हो भने त्यो सफल हुँदैन । नागरिकका समस्याका बारेमा चिन्ता गर्दै अभियान संचालन गर्न खोजिएको हो भने त्यो स्वागतयोग्य कदम हो । स्वागतयोग्य कदममा सवैको साथ र समर्थन हुन्छ ।

नागरिकले व्यवस्था परिवर्तनका लागि आफूलाई आन्दोलनमा होमे । बर्गसंघर्षको भट्टीमा नागरिकहरु लागे । नेपालको इतिहासको कुरा गर्ने हो भने हजारौं बर्षदेखि राजतन्त्रको दवदवा रह्यो । राजतन्त्रको अन्त्य भएको धेरै भएको छैन । राजतन्त्र कुनै न कुनै रुपमा थियो । भुगोलका हिसावले सानो सानो क्षेत्रका राजाहरु थिए । छोराहरु छुट्टीदा राज्य दिने कुरा, सेवा गरेकाहरुलाई राज्य दिने कुरा होस या राज्य संचालनका लागि लडेर लिने कुरा नै थियो । नेपालमा भुरे टाकुर राजाहरुको संख्या निकै थियो । पहाडको टाकुरामा बसेर मन्दिरको आडमा सत्ता चलाउने चलन थियो । नेपालमा धेरै जसो शासकहरु पहाडको चुचुरोमा बस्ने गर्दथे । शत्रुले आक्रमण गर्न नसकोस भनेर सुरक्षित स्थान खोज्ने चलन थियो । विस्तारै यसमा परिवर्तन हुँदै आयो । एउटा राजाले अर्कोलाई बसमा पार्ने क्रम बढ्दै गयो । १७७९ मा जन्मिएका पृथ्वीनारायण शाह बावु नरभुपाल शाहको निधनपछि २० बर्षमा राजा हुने मौका पाए । त्यतिवेला नेपाल पूर्वदेखि पश्चिमसम्म स–साना राज्यहरूमा बाँडिएको थियो । त्यसअघि सानो क्षेत्र ओगटेर बसेका राजाहरुलाई बल वा कुटनीतिको मद्दतले पृथ्वीनारायण शाहले एकताको सुत्रमा बाँध्ने काम गरे । राजाको जेठो छोरा राजा हुने विगतको चलनलाई निरन्तरता दिंदै उनिपछि जेठा छोरा नै राजा हुने चलन चलाइयो । पृथ्वीनाराण शाहले यता राजकाज सम्हाल्दा विश्वमा एक हिसावले औद्योगिक क्रान्ती भइसकेको थियो । उद्योग धन्दाको विकास हुन थालिसकेको थियो । बैज्ञानिहरुले अनेकन आविश्कार गर्न थालिसकेका थिए । मानिसले गर्ने काम मेसिनले गर्ने चलन सुरु भइसकेको थियो । शाहवंशको शासन कालमा जे जस्ता बेथिती थिए । जे जस्ता समस्या थिए त्यहि समस्याको जगमा टेकेर नेपालमा राणाहरुको जहानिया शासन स्थापित भयो । शासन जस्को आएपछि नागरिकको लागि कुनै फरक भएन । जागिरेका रुपमा छिरेका राणाहरु पछि शासनमा आए । राजालाई बन्दी जस्तै बनाएर शासन गरे । श्री ५ राजाहरु थिए भने राणाहरुले आफूलाई श्री ३ का रुपमा घोषणा गरे । शक्तिका आडमा जे गर्न पनि सकिन्छ भन्ने पुरानै मान्यतालाई राणाहरुले अघि बढाए । शासकहरु कति क्रुर हुन्छन भन्ने कुरा यिनीहरुले पुष्टि गरे । कोतपर्वका नाममा भाइ भारदार काट्ने कुरा होस या भण्डारखालका पर्वका नाममा आतङ्क मच्चाउने कुरा नै किन नहोस सवै सम्भव भयो । एक सय चार बर्ष सम्म चलेको जहानिया शासनको विरुद्धमा लाग्दा गंगालाल, धर्मभक्त, शुक्रराज र दशरथ मारिए । आजसम्म पनि हामीले नेपालको इतिहासका महान सहिदका रुपमा चार सहिदलाई सँझना गर्दछौं । राणाहरुले राम्रो गरेको भए वा नागरिकको हितमा काम गरेको भए नेपालमा राणाहरुको शासन अहिले पनि कायम हुन्थ्यो होला । विश्वमा अनेकन खालका साम्राज्यहरु भत्किएका छन् । उपनिवेशहरु रहेका छैनन् । यस्तोमा राणाहरुको शासन कुन रुपमा अघि बढ्ने थियो भन्ने कुरा भन्न सकिन्न तर नेपाली जनतामाथि खेलवाड गरेर आफ्नो हितमा मात्रै सोच्दा नै राणाहरुको विनास भयो ।

नेपाल देश दक्षिण एसियाको पुरानो देश हो । विश्वमा थोरै देश हुँदा पनि नेपाल अस्तित्वमा थियो भन्ने इतिहास छ । एसियाका ठूला देशहरू चीन र भारतको बीचमा हिमालयको काखमा बसेको नेपालको इतिहास यस क्षेत्रका अन्य देशहरूको भन्दा फरक छ । भुगोलका हिसावले नेपाल विश्वका अन्य देश भन्दा फरक छ । नेपालदेखि दक्षिणपट्टि रहेका देशहरू खासगरी भारत विदेशी अधिनमा रहँदा पनि नेपाल स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा रहिरह्यो । विभिन्न धर्मशास्त्र तथा पुराणहरूमा नेपाललाई अत्यन्तै प्राचीन भूमिको रूपमा वर्णन गरिएको छ । करीब १३ करोड वर्ष अगाडि नै बनेका यहाँका पर्वत शृङ्खलाहरू र उपत्यकाहरूमा पछि आएर प्राणीहरूको आकर्षण विशेष रूपमा बढ्दै गएको पाइन्छ । इसापूर्व ५००–६०० को बीचमा नेपालको निर्माण भएको मानिन्छ । नेपालको इतिहास हजारौं बर्ष पुरानो रहेको कुरा सवैलाई थाहा भएको कुरा हो । आज भन्दा साढे २५ सय बर्ष भन्दा पहिले नै बुद्ध राजा भएको इतिहास छ । महाभारत वनपर्वमा नेपाललाई देशको रूपमा वर्णन गरिएको छ । जैन ग्रन्थ आवश्यक सूत्र तथा कौटल्यको अर्थशास्त्र (ई.पू. चौथो शताब्दी) ले पनि नेपालको बारेमा उल्लेख गरेका छन् । त्यस्तै भारतीय गुप्त सम्राट समुद्रगुप्तले आफ्नो इलाहाबाद अभिलेखमा आसाम र किर्तिपुर (कुमाउँ) नेपालको उल्लेख छिमेकी राज्य को रूपमा गरेका छन् भने त्यसपछिका प्रायः सबै स्श्रोतहरूले नेपालको उल्लेख स्वतन्त्र राज्यको रूपमा नै गरेका छन् । नेपालका शिलालेखहरूमा भने वि.सं. ५२२ पछि पाइएका अभिलेखमा नेपाल शब्दको उल्लेख भएको छ । यसरी यो मुलुक अत्यन्तै प्राचीन समयदेखि नै नेपाल नामबाट परिचित रहेको स्पष्ट हुन्छ । नेपाललाई सत्य युगमा सत्यवती, त्रेता युगमा तपोवन र द्वापर युगमा मुक्तिसोपान भनिन्थ्यो र कलियुगमा नेपाल भन्ने गरिएको कुरा हाम्रा पौराणिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख छ ।

नेपाल देशको इतिहास जति लामो छ नागरिकको इतिहास पनि त्यत्तिकै लामो हुने कुरा भइहाल्यो । विश्वमा जसरी मानव विकास भयो त्यसैगरी नेपालमा पनि मानिसको विकास भयो । नेपालमा विकास भएका मानिसहरु कहाँबाट आए । कहाँ उत्पत्ति भयो ? भन्ने जस्ता बिषयमा धेरै खोजि भइसकेको छ । मानिस आजको अवस्थामा आउनका लागि निकै लामो समय लागेको छ । मानिस आजको अवस्थामा आउनका लागि लाखौं बर्ष लागेको छ । विश्वमा एकै समयमा मानिसको विकास भएको छ । अहिले हामीले विश्वका दुई सय देशमा देख्ने मानिसहरु किन उस्तै छन ? सवैको बोल्ने तरिका, हिड्ने तरिका, खाने तरिका, विकासको तरिका सवै उस्तै छ । यो कसरी सम्भव भयो होला ? यसका लागि पक्कै पनि हजारौं बर्ष लागेको छ । मानिस आदीम साम्यवादी चरणबाट पार गरेर दासबाट सामन्ती शासन व्यवस्था हुँदै पूँजीवादमा आउँदा निकै लामो संघर्ष भएको छ । यो संघर्षमा करोडौं मानिसहरु मृत्युको मुखमा पुगेका छन् । प्रकृतिलाई बुझ्ने क्रममा, प्रकृतिलाई आफ्नो लागि उपयोग गर्ने क्रममा कति मानिसहरुले ज्यान गुमाएका होलान ? हामीले अनुमान मात्रै गर्न सक्छौं । एउटा व्यक्तिले थुप्रै मानिसलाई शासन गर्ने चलन कसरी चल्यो होला ? यो केही बर्षको अन्तरालमा मात्रै भएको त पक्कै होइन । युगौं युगपछि मानिस आजको अवस्थामा आएको छ । शासकलाई शासक बनाउनका लागि प्रजाहरुले त्याग गरेका छन् । जीवन समर्पण गरेका छन् । सानो संघर्षले राजा राजाका रुपमा रहेका होइनन् । त्यसका लागि ठूलै संघर्ष गर्नु परेको थियो ।

नेपालको सन्दर्भमा कुरा गर्दा अनेकन शासकहरुको कुरा आउँछ । नेपालको उत्पत्तिको कुरा गर्दा र शासनको कुरा गर्दा किराँत कालबाट आउँछ । ने नाम गरेका ऋषिले काठमाडौंमा बस्ती बसालेको भन्ने छ । मञ्जुश्रीले उपत्यकाको पानी दक्षिणतर्फ बगाएर बस्न योग्य बनाएका हुन भन्नेछ । काठमाडौँ उपत्यकामा पाइएका नियोलिथिक उपकरणहरूबाट यो थाहा पाइन्छ कि नेपालमा मानिसको बसोबास कम्तिमा पनि नौ हजार वर्ष पहिलादेखि हुँदै आएको छ्र । सायद ति किराँत जातिका थिए । आजभन्दा लगभग एक हजार बर्ष अघिसम्म यहाँ यिनीहरुको शासन थियो । खासगरी अन्य क्षेत्रको तुलनामा काठमाडौं उपत्यकाको इतिहास पढ्दा किराँती जंगली र पहाडीहरूको एक जनजाति भएको पाइन्छ । जुन मध्य एसिया, भारत र हिमालयबाट आएर बस्न थालेका थिए । किराँत कालभन्दा अगाडि पनि यो मुलुकमा गोपाल, महिषपाल जस्ता अन्य जातिहरूको राज्य थियो भन्ने अपुष्ट इतिहासहरू पाइन्छ । त्यतिवेला शासकहरु थिए भने नागरिकहरु पनि थिए होलान । आजसम्म नेपालको प्रामाणिक प्राचीन इतिहासको सुरुवात किराँत कालबाटै सुरु भएको हो भन्ने कुराको ऐतिहासिक मान्यता स्थापित भएको छ भने राजा यलम्बरलाई नै प्रथम किराँती राजाको रूपमा मानिन्छ । यसपछिको कुरा गर्ने हो भने लिच्छवी काल मुख्य रुपमा आउँछ । सन ४०० देखि ७५० सम्म नेपालको हालको राजधानी काठमाडौँमा लिच्छवीहरूले शासन गर्दथे । कौटिल्यको अर्थशास्त्र अनुसार तथा चिनियाँ यात्री हुएन साङ्गको यात्रा वृत्तान्त अनुसार वैशालीबाट भागेर आएका केही वीर पुरुषले किराँतहरूलाई खेदेर लिच्छवी वंशको स्थापना गरेका थिए । पाइएका शिलालेख, मुद्रा र चाँगुनारायण मन्दिरका अभिलेखहरूबाट मानदेव लिच्छवी वंशका प्रथम ऐतिहासिक राजा थिए । अंशुवर्माको भारतका राजा हर्षवर्धनसँग निकटतम वैवाहिक सम्बन्ध थियो । यस तथ्यबाट यो पुष्टि हुन्छ कि गण्डकीदेखि कोशीसम्म पहाडी भूभागमा लिच्छवीहरूले किराँतहरूलाई धपाई एकछत्र राज्य गरेका थिए । अंशुवर्मापछि नरेन्द्रदेवलाई भारतीय रजौटाहरूले समर्थन सहयोग गरी राज्यारुढ गरेका थिए । नरेन्द्रपछि गुप्त वंशका शासनले गर्दा सम्पूर्ण राज्य स–साना राज्य रजौटामा विभाजित भयो । यी सम्पूर्ण घटना ईसा पूर्वका हुन् । बङ्गालमा चालुक्यसेनहरूको राज्य थियो । नान्यदेव चालुक्य राजाको सेनापति थिए । जसले तिरहुत डोय राज्यको स्थापना गरी सिम्रोनगढलाई राजधानी बनाए । मुसलमान आक्रामक शुद्धिन तुगलकका भयले नान्यदेवका पनाति हरि सिंहदेव सर्लाही जिल्ला हुँदै भक्तपुर पुगे र यिनकी श्रीमती राजल देवीले जयस्थिति मल्ललाई ज्वाइँ बनाई मल्लवंशको शासन स्थापित गराइन् ।
नेपालमा मल्ल वंशको शुरुवात १२ औँ शताब्दीको सुरु तिरबाट भयो । काठमाडौ उपत्यका विभाजन पुर्व मल्ल वंशका प्रथम राजा अरिदेव मल्ल थिए भने अन्तिम राजा यक्ष मल्ल थिए । त्यसैगरी काठमाडौ उपत्यका तीन भागमा विभाजन भए पश्चात कृतिपुरका प्रथम राजा र अन्तिम राजा क्रमश रत्न मल्ल र जयप्रकाश मल्ल, ललितपुरका प्रथम राजा र अन्तिम राजा क्रमश रण मल्ल र देवनर सिंह मल्ल र भक्तपुरका प्रथम राजा र अन्तिम राजा क्रमश राय मल्ल र रणजीत मल्ल थिए । पृथ्वीनारायण शाहले स–साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए । पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा टिष्टा नदी, दक्षिणमा मगध र पश्चिममा सतलज नदी सम्म विस्तार भएको थियो । १८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध पश्चात् सुगौली सन्धि सम्म यो भू–भाग नेपाल अधिनमा रहेको थियो । पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा नुवाकोट जिल्लाको देवीघाटमा देहत्याग गरेपनि नेपाल एकीकरण अभियान बुहारी रानी राजेन्द्र लक्ष्मी, छोरा बहादुर शाह लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिए । नेपाल एकीकरण अभियानको पूर्णविराम चाँही पृथ्वीनारायण शाहका पनाती राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाहका पालामा भएको नेपाल–अङ्ग्रेज नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध पछि भएको थियो । वि.सं. १८७३ सालमा सुगौलीको सन्धि नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो ।

नेपाली जनता कहिले रैति भए । कहिले प्रजा भए । स्वतन्त्र रुपमा नागरिक हुन पाएको धेरै भएको छैन । नेपाली जनता मालिक बन्न पाएको धेरै भएको छैन । यद्दपी नेपाली जनताले ठूलो संघर्ष र बलिदानी मुलुकका लागि गरेका छन् । पछिल्लो समयको कुरा गर्ने हो भने भारतमा इष्ट इण्डीया कम्पनीको शासन रहेको सयममा नेपालमाथि आक्रमणका अनेकन प्रयास गरेका थिए । सुगौली सन्धी हुनुभन्दा पहिले नेपाली विर सन्तानहरुले नेपालको भूमि जोगाउनका लागि रात दिन नभनेर लडेका थिए । चाहे भक्ति थाापा होउन वा अमरसिंह थापा नै किन नहोउन । यस्ता दर्जनौं योद्धाहरु नेपाल भूमि जोगाउनका लागि लडेका थिए । कतिपयले नेपाललाई एकताको सुत्रमा बाँध्ने काम राजाले गरेका हुन भन्ने गरेका छन् । राजालाई साथ दिएर लड्नेहरु नेपाली नागरिक नै थिए होइन र ? पृथ्वी नारायण शाहले तयार गरेका नेपाली सेनाहरुले लडेको बहादुरीलाई देखेर अहिले पनि व्रिटिसहरु गोर्खाली भनेपछि थर्कमान हुन्छन । नेपाली नागरिकले जोगाएर ल्याएको मुलुकमा अहिले नागरिक धेरै नै पेलिएका छन् । नागरिक समस्यामा परेका छन् । नागरिकको भावनाको कदर भएको छैन । नागरिकको योगदानको कदर भएको छैन । नागरिकले यो देश बनाउनका लागि योगदान गरे । नागरिकले यो देश बचाउनका लागि योगदान गरे । नागरिकले गरेको योगदानको फलस्वरुप होला नागरिकले चुनेर पठाएका प्रतिनिधि हुँदा नागरिकले सेवा सुविधा पाउँदैनन् । नागरिकको सम्मान हुँदैन । नागरिकहरुको दिन प्रतिदिन अपमान भएको छ । नागरिकलाई सवैभन्दा शिरमा राख्नुपर्ने हो । नागरिकले पाइरहेका दुःखका बारेमा बोल्नका लागि राजनीतिक दलले मुख कपाइरहेका छन् । एकले अर्कोलाई दोषारोपण गरिरहेका छन् । राज्यका निकायमा नागरिकको गुनासो सुनुवाई हुँदैन । नागरिकको गुनासाहरु माकुराका जाली लागेका उजुरी पेटिकामा अट्न सकेका छैनन् । गुसानो गर्ने बातावरण छैन । गुनासो गरिहाल्दा सुन्न कोही तयार छैन । यसर्थ नागरिकको दुःख सुन्ने र मर्म आत्मसात गर्नेको खोजी नागरिकले गरिरहेका छन् ।

वैदेशिक रोजगारीमा ठगीे, पीडितको उठीबास

छबि पुरी/राप्ती पोष्ट

घोराही, जेठ । राम्रो पारिश्रमिक पाईने आश्वासनमा दलाल तथा तेस्रो व्यक्तिलाई विश्वास गरेर मोटो रकम बुझाएर विदेश जान खोज्दा दाङमा ठगिनेहरुको संख्या बढ्दै गएको छ । सकेसम्म स्वदेशमै बसेर आयआर्जनमा आवद्ध हुन नभए सीप सिकेर भरपर्दो माध्यमबाट श्रम स्वीकृति लिएर सरकारको अनुमतिमा मात्रै वैदेशिक रोजगारीमा जान आग्रह गरिरहँदा पनि दलालको भरपर्दा ठगिनेहरु बढ्दै गएका छन् ।

जिल्लाको विभिन्न स्थानबाट पछिल्लो समय ठगीका उजुरी पर्न थालेपछि दलालले लाखौँ रकम ठगी गरेको तथ्य बाहिरिएको हो । जिल्ला प्रशासन कार्यालयका अनुसार दाङमा साउनदेखि जेठ १३ गतेसम्म २ सय १९ जना ठगीमा परेको भन्दै एक सय २७ वटा उजुरी परेको छ । राम्रो आम्दानी हुने देश पठाउने आश्वासनमात्रै नभएर विभिन्न व्यक्तिको नाममा पैसा पठाउन लगाएर ठगीमा परेको उजुरी समेत प्रशासनमा आउने गरेको छ ।

जापान पठाउने भन्दै विभिन्न व्यक्तिको नाममा पैसा उठाउन लगाएर आफुसँग नौ लाख ५० हजार ठगी गरेको भन्दै तुलसीपुर उपमहानगरपालिका वडा नम्बर ६ बरुवागाउँका सन्तोष वाइवा तामाङले हाल जापानमा रहनुभएकी घोराही १५ की लक्ष्मी डिसी (पुजा डिसी) को नाममा २०८१ वैशाख २ गते उजुरी दिनुभएको छ ।

घोराही उपमहानगरपालिका वडा नम्बर ७ सौडियारका नहकुल बिकले पनि सोही आरोपी लक्ष्मी डिसी (पुजा डिसी) ले १४ लाख ५० हजार ठगी गरेको भन्दै प्रशासनमा उजुरी दिनुभएको छ । राप्ती गाउँपालिका वडा नम्बर ५ कालापानीका राजकुमार चौधरीले आफुलाई युएई पठाई दिने आश्वासन दिएर महेन्द्रनगरका शोभाराम वलीले दुई लाख २० हजार ठगी गरेको भन्दै गत बैशाख १० गते उजुरी दिनुभएको छ ।

क्यानडा पठाउँछु भन्दै रकम ठगी गरेको भन्दै घोराही उपमहानगरपालिका वडा नम्बर १४ का अशोक भण्डारीविरुद्ध पाँचवटा उजुरी परेको छ । २०८१ वैशाख १८ गते घोराही उपमहानगरपालिका वडा नम्बर १९ सैघाका मोतीलाल घर्तीको तीन लाख ७५ हजार, सोही ठाउँका घोराही–१९ तोषका प्रेमबहादुर घर्तीको चार लाख ९७ हजार, घोराही उपमहानगरपालिका वडा नम्बर ७ शुक्रवारका बलबहादुर चौधरीको चार लाख ७४ हजार, सोही ठाउँका बिजुलीप्रसाद चौधरीको चार लाख ७४ हजार, र घोराही उपमहानगरपालिका वडा नम्बर १४ जनज्योति टोलका श्रीधर डिसीको पनि चार लाख ७४ हजार ठगी गरेको उजुरी प्रशासनमा परेको छ ।

तुलसीपुर उपमहानगरपालिका वडा नम्बर १३ गिधनियाका मेहरमान वली, सोही ठाउँका राजेश चौधरी र मिलन चौधरीको जनही एक–एक लाख, लमही नगरपालिका वडा नम्बर ९ का दशीराम चौधरीको १ लाख, लमही नगरपालिका वडा नम्बर ९ पैतेका मिलन चौधरीको ९० हजार र तुलसीपुर उपमहानगरपालिका वडा नम्बर १३ गिधनियाका सन्तोष चौधरीको २५ हजार रकम लिएर सर्बिया पठाई दिने भन्दै ठगी गरेको आरोपमा ६ जनाले २०८१ वैशाख २७ गते राप्ती सोनारी गाउँपालिकाका एमनारायण चौधरीको नाममा उजुरी हालेका छन् । तुलसीपुर उपमहानगरपालिका वडा नम्बर १५ लुहाडबराका जलोन्धर डाँगीले जापान पठाई दिन्छु भन्दै तुलसीपुर ११ उरहरीका बिमल नेपालीलाई १२ लाख ५० हजार ठगी गरेको भन्दै २०८० माघ १० गते उजुरी दिनुभएको छ ।

चालु आर्थिक वर्षको साउनदेखि जेठ १३ गतेसम्म दाङमा २ सय १९ जना ठगीमा परेको भन्दै एक सय २७ वटा उजुरी परेको छ । वैदेशिक रोजगारका लागि जानेभन्दै दलालबाट ठगिएकाहरुले जिल्ला प्रशासनमा दिएको उजुरी अनुसार, अहिलेसम्म छ करोड ८२ लाख चार हजार तीन सय ५० रुपैयाँ ठगिएका छन् । ठगीमा पर्नेहरु आकर्षक तलब र काम पाईने लोभमा परेर दलालको भर पर्दा ठूलो रकम ठगीमा परेका हुन् । माल्टा, क्यानाडा, फ्रान्स, अमेरिका, पोल्याण्ड जस्ता देशहरुमा आकर्षक तलब र काम दिलाई दिनेभन्दै लाखौँ रकम असुली गरेर अन्तिममा दलाल सम्पर्क बिहीन भएपछि बल्ल पीडितहरु न्यायका लागि प्रहरी प्रशासनमा आउने गरेका सुरक्षित आप्रवासन सामी कार्यक्रम घोराहीकी सहजकर्ता रीता लामा बताउनुहुन्छ । ऋण लिएर दलाललाई बुझाएको रकम फिर्ता पाउनुपर्ने, दलाललाई कारवाही हुनुपर्ने माग गर्दै उजुरी दिन आउने गरेका लामाले बताउनुभयो ।

सामी कार्यक्रमकी सूचना तथा परामर्शकर्ता लामाले श्रम स्वीकृति नगर्दा, पैसा बुझाएको प्रमाण नराख्दा, नेपालको नभई भारत तथा अन्य देशको विमानस्थल प्रयोग गरी जाँदा, एजेन्टलाई शुरुमै राहदानी र पैसा बुझाउँदा, जाने देशको नियम र धर्म संस्कृति नबुझ्दा तथा सीप नसिकेर जाँदा धेरैजसो ठगिने तथा समस्यामा पर्ने गरेको बताउनुहुन्छ । ‘सामी कार्यक्रममार्फत गाउँबस्तीमा वैदेशिक रोजागारीका बारेमा सचेतना फैलाउने काम गर्दै आएपनि युवाहरु दलालकै भर पर्न खोज्दा समस्यामापर्ने गरेका छन्, प्रलोभनमा परेर मोटो रकम बुझाउने अनि पछि ठगिएको यकिन भएपछि मात्रै उजुरी दिन आउनेहरु धेरै छन्’ उहाँले भन्नुभयो ‘सरकारले दिएको सेवा सुविधाका बारेमा बेवास्ता गर्दा पनि समस्या थपिने गरेको छ ।’

दलालको भर परेर वा नबुझी विदेश जाँदा खाडी मुलुकमा दुई लाखसम्म, क्रोएसिया, पोल्याण्ड, माल्टाजस्ता युरोपियन देश जाने खोज्नेहरु १० लाखसम्म र अमेरिका जाने खोज्नेहरु ५० लाख रुपैयाँसम्ममा ठगिने गरेको उजुरीले देखाएको जिल्ला प्रशासन कार्यालयका मुद्दा शाखाका नायव सुब्बा चुडामणि भण्डारीले जानकारी दिनुभयो । विभागले दिएको अख्तियारी अनुसार, प्रमुख जिल्ला अधिकारीको संयोजकत्वमा वैदेशिक रोजगारीका नाममा परेका ठगीका उजुरी उपर काम कारवाही भईरहेको उहाँले बताउनुभयो । ‘विभागले पठाएको कार्य क्षेत्रभन्दा बाहिरका उजुरी भए प्रहरीको सहयोगमा पीडकलाई उपस्थित गराउन लगाउनेसम्मका काम हुन्छ । पीडितले दिएको जाहेरीमाथि दुवै पक्षलाई एकै ठाउँमा राखेर समस्याको निकास खोज्ने काम हुँदै आएको छ,’ नासु भण्डारीले भन्नुभयो ‘यो वर्षको हालसम्म २० वटा उजुरीको समस्या समाधान गरेको छ । आठ वटा उजुरीको विवरण विभागमा पठाएको छ । ६८ उजुरीमा प्रहरीको सहयोग लिइको छ ।’ जिल्ला प्रशासन कार्यालयले हालसम्म २१ जनाको ६० लाख ५९ हजार रुपैयाँ पीडितलाई फिर्ता गराउन सफल भएको छ ।

साउनयता कुन महिनामा कति ठगिए ?

वैदेशिक रोजगारीका नाममा साउन महिनामा २५ जना पीडितका १४ उजुरी पर्दा १ करोड १६ लाख ७१ हजार तीन सय ५० रुपैयाँ ठगी भएको उल्लेख छ । भदौ महिनामा १३ जना पीडितको ११ उजुरीमा २२ लाख ९५ हजार ठगी भएको उल्लेख छ । असोजमा २४ जना पीडितको १२ उजुरी पर्दा ४४ लाख ७० हजार ठगी भएको उल्लेख छ । कार्तिक महिनामा १५ जना पीडितले ९ वटा उजुरी दिँदा ४९ लाख ६४ हजार ठगीमा परेका उल्लेख छ । मंसिर महिनामा ३९ जना पीडितले १५ वटा उजुरी दिँदा १ करोड २३ लाख ६६ हजार ठगीमा परेको उजुरी दिएका छन् । पुस महिनामा परेका १२ जना पीडितले नौ वटा उजुरी दिँदा ४२ लाख २३ हजार रुपैयाँ ठगी भएको उल्लेख गरेका छन् ।

माघ महिनामा जसमा १८ जना पीडितले १४ वटा वैदेशिक रोजगारसम्बन्धी उजुरी दिँदा ७२ लाख ७ हजार रुपैयाँ ठगीमा परेको निवेदन दिएका छन् । फागुन महिनामा १५ जना पीडितले ११ वटा वैदेशिक रोजगारसम्बन्धी उजुरी दिँदा ५९ लाख ५३ हजार रुपैयाँ ठगी भएको निवेदन दिएका छन् । चैत महिनामा १५ जना पीडितले ११ वटा उजुरी दिँदा ४२ लाख ५० हजार पाँच सय रुपैयाँ ठगीमा परेको दाबी गरेका छन् । २०८१ वैशाख महिनामा २८ जना पीडितले १४ वटा उजुरी दिँदा ६२ लाख ८४ हजार पाँच सय रुपैयाँ ठगी भएको दाबी गरेका छन् । यसैगरी, जेठ १३ गते आईतबारसम्म १५ पीडितले सात वटा वैदेशिक रोजगार सम्बन्धी उजुरी दिँदा ४५ लाख १० हजार रुपैयाँ ठगी भएको दाबी गरेका छन् ।

वैदेशिक रोजगार ऐनमा के छ व्यवस्था ?

वैदेशिक रोजगार ऐन २०६४ ले इजाजतवालाले कसैलाई रोजगारीमा लगाइदिन्छु भनी झुटो आश्वासन दिई वैदेशिक रोजगारमा लगाइदिने उद्देश्यले कुनै रकम लिएमा वा विदेश नपठाएमा ३ देखि ७ वर्षसम्म कैद र ३ देखि ५ लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना तथा इजाजतवालाको इजाजत रद्द हुने व्यवस्था गरेको छ ।

ऐनले लिएको रकमको ५० प्रतिशत हर्जाना पीडितलाई भराइदिने र कामदार विदेश गएको भए विदेश आउँदा जाँदाको खर्च भराइदिने ब्यवस्था छ । कानुनी व्यवस्था भए पनि प्रमाणको अभावमा पीडितले न्याय नपाउने गरेको गुनासो सरोकारवालाको छ ।

नेपाल सरकार श्रम रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले वैदेशिक रोजगारको नाममा ठगीमा परेकाहरुको उजुरीको लागि मेलमिलाप तथा सिफारिस गर्ने कार्यविधि–२०८० जारी गरेको छ । जुन कार्यविधिले वैदेशिक रोजगारको व्यक्तिगत ठगीको उजुरीलाई जिल्ला प्रशासन कार्यालयले दर्ता गर्ने र मेलमिलापको माध्यमबाट समाधान गर्ने तथा मेलमिलाप हुन नसकेका उजुरी वैदेशिक रोजगार विभागमा सिफारिस गर्ने भनेको छ ।

मन्त्रालयले जारी गरेको कार्यविधिकै आधारमा जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङले आर्थिक वर्ष २०८०–०८१ को साउन १ गतेदेखि वैदेशिक रोजगारको उजुरीलाई कार्यालय मै छलफल चलाउने र समाधानको काम गर्दै आएको छ । प्रशासनको मुद्दा शाखाले अहिले ठगीका उजुरी संकलन गर्ने र त्यसलाई छलफलको माध्यमबाट समाधान गर्ने काम गरिरहेको प्रमुख जिल्ला अधिकारी रामबन्धु सुवेदीले जानकारी दिनुभयो ।

ठगीमा परेको वा दलालले समस्यामा पारेका लगायतका उजुरी परेको आधारमा वैदेशिक रोजगार नियमावली २०६४ को नियम ५२ क को उपनियम २ ले दिएको अधिकार प्रयोग गरी जारी कार्यविधिमा रहेर कार्य सम्पादन अघि बढाएको उहाँको भनाई छ । जिल्ला प्रशासनमा हाल वैदेशिक रोजगारको नाममा भएका व्यक्तिगत ठगीका उजुरी मात्र लिने गरिएको र संस्थागत उजुरी वैदेशिक रोजगार विभागमा पठाउँदै आएको बताउनुभयो । सामी कार्यक्रमले पनि वैदेशिक रोजगारसम्बन्धी सूचना, न्यायमा पहुँच, सीपयुक्त तालिम प्रदान, वित्तिय साक्षरता र मनोसामाजिक परामर्शको क्षेत्रमा काम गर्दै आईरहेको छ ।

‘इच्छुक’ निर्भिक, निडर र अडिग योद्धा

कृष्ण सेन इच्छुकको २२ औं स्मृति दिवस

राप्ती पोष्ट

घोराही, जेठ । नेपालको प्रगतिवादी साहित्याकाशमा बेग्लै पहिचान बनाउनुभएका सहिद कृष्ण सेन इच्छुकको २२ औं स्मृति दिवस आइतबार मनाइएको छ । २०५९ साल जेठ १३ गतेका दिन प्रहरीको हिरासतमा उहाँको ज्यान गएको थियो । व्यवस्था विरुद्ध लागेको अभियोगमा पक्राउ गरेपछि उहाँलाई आत्म समर्पण गर्न दवाव दिइयो । तर इच्छुकले तत्कालिन सत्तासंग सँझौता गर्नुभएन । आफ्नो अडान छोड्नु भएन । बरु मृत्यु रोज्नुभयो । पंचायतकाल र बहुदलकालमा पटक पटक गरेर १० बर्ष जति जेल जिवन विताउनुभएका इच्छुकलार्य २०५९ जेठ ६ गतेका दिन काठमाडौंबाट पक्राउ गरिएको थियो । साहित्यीक सहिदका रुपमा नेपालका प्रगतिवादी साहित्यकारहरुले इच्छुकलाई सँझने गरेका छन् ।
सोही क्रममा नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ र प्रेस सेन्टर दाङले सँयुक्त रुपमा कार्यक्रम आयोजना गरेर इच्छुकको सँझना गरे । नेपाल पत्रकार महासंघ दाङका संस्थापक अध्यक्ष एवं प्रेस काउन्सिल नेपालका पूर्व अध्यक्ष नारायणप्रसाद शर्माले इच्छुकको सँझना गर्दै भन्नुभयो ।‘विचारमा अडिग भएका कारणले गर्दा नै कृष्ण सेन मारिनुभएको हो ।’
कृष्ण सेनले तत्कालिन सत्तासंग सँझौता गर्न नचाहेको भन्दै शर्माले नेपालमा सवै साहित्यकारहरुले सेनले जस्तो त्याग र बलिदानी दिन नसक्ने बताउनुभयो । उहाँले सेन लगायतका योद्धाहरुकै योगदानका कारणले नेपालमा गणतन्त्र आएको चर्चा गर्दै गणतन्त्र सहि तरिकाले नचलेकोमा दुःखेसो व्यक्त गर्नुभयो । उहाँले भन्नुभयो,‘हाम्रो विवेक खुलेको छैन, संसद बुद्धिजिवीहरुको थलो हो कि लडाइ गर्ने थलो हो ।’

राजनीतिक दलहरुले अति दलिय सोच राख्ने गरेका कारणले समस्या भइरहेको उहाँको कथन थियो । पुरानो सत्रुता राखेर राजनीतिक दलहरु कहिं पुग्न सक्दैनन् त्यसैले सत्रुता त्यागेर अघि बढ्नुपर्ने उहाँको धारणा थियो । राजनीति नसुध्रिएका कारणले गर्दा नेपालीहरु झनपछि झन भिकारी बन्दै गएको उहाँको भनाई थियो । आपसमा मिलेर देश बनाउन राजनीतिक दललाई उहाँले सुझाव दिनुभयो । समझदारीको विकास गरेर अघि बढ्नुपर्ने अवस्था आएको धारणा उहाँको थियो ।

कार्यक्रममा कृष्ण सेन इच्छुकका बारेमा बोल्दै समकक्षी डिल्लीराज अधिकारीले सेनले राजनीति, पत्रकारिता र साहित्यका माध्यमबाट योगदान पु¥याएको बताउनुभयो । विद्यार्थी राजनीति गर्दादेखि जेल जीवन र पत्रकारिताको क्रममा भोगेका पीडाका बारेमा अधिकारीले फेरहिस्त राख्नुभएको थियो । उहाँले इच्छुक जस्तो व्यक्तित्व, जस्तो विचार त्यस्तै व्यवहार गर्न सक्ने व्यक्ति भएको चर्चा गर्नुभयो ।

नेपाल पत्रकार महासंघ दाङका अध्यक्ष दुर्गालाल केसीको अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा बोल्नेहरुले कृष्ण सेनले पु¥याएको योगदानको चर्चा गरेका थिए । सेनको हत्या गर्नेहरुलाई कारवाही नगरिनु गल्ती भएको भन्दै हिरासतमा रहेको व्यक्तिको मृत्यु हुँदा आवश्यक अनुसन्धान नगरिएको गुनासो बक्ताहरुको थियो ।

इच्छुकले बोकेको विचारले सफलता पाएको भएपनि इच्छुकले नागरिकका लागि देखेको सपना पुरा नभएको धारणा बक्ताहरुको थियो । गणतन्त्र आएपनि नेपाली नागरिकको अवस्थामा सुधार हुन नसकेको गुनासो गर्दैै बक्ताहरुले व्यवस्था परिवर्तन गर्ने राजनीतिक दलहरुले जनताको अवस्था परिवर्तनमा ध्यान दिन आवश्यक रहेकोमा जोड दिएका थिए ।

कार्यक्रममा नेपाल पत्रकार महासंघका केन्द्रिय उपाध्यक्ष उदय जिएम, प्रेस काउन्सिलका सदस्य शरद अधिकारी, प्रेस सेन्टरका केन्द्रिय उपाध्यक्ष अजयदिप शर्मा, प्रेस युनियन लुम्विनी प्रदेसका अध्यक्ष सुदीप गौतम, प्रेस सेन्टरकी केन्द्रीय सदस्य लक्ष्मी आचार्य, पत्रकार महासंघ लुम्विनी प्रदेशका उपाध्यक्ष चुमा आचार्य, माओवादी केन्द्रकी केन्द्रीय सदस्य भिमकुमारी बुढा, माओवादी केन्द्र लुम्विनीका उपाध्यक्ष लुमाकान्त न्यौपाने (सागर)ले बोल्नुभएको थियो ।

यसैगरी प्रगतिशील लेखक संघ नेपालका केन्द्रिय सदस्य रामप्रसाद जैशी, प्रेस सेन्टर दाङका संस्थापक अध्यक्ष पुरन शर्मा, प्रेस सेन्टर लुम्विनी प्रदेशका उपाध्यक्ष प्रकाश चौधरी, लुम्विनी प्रदेश प्रेस सेन्टरका महासचिव भुपेन्द्रप्रकास वली, प्रेस युनियन दाङका अध्यक्ष नारायण खड्का, प्रेस चौतारी दाङका अध्यक्ष प्रेमबहादुर राम्जा लगायतले बोल्नुभएको थियो ।

सात जनालाई पुरस्कार

सोही अवसरमा नेपाल पत्रकार महासंघ र प्रेस सेन्टरमा स्थापित विभिन्न पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो । नेपाल पत्रकार महासंघ दाङमा स्थापित कृष्ण सेन इच्छुक पत्रकारिता पुरस्कार पत्रकार भुपेन्द्र प्रकाश वलीलाई प्रदान गरिएको थियो ।
यसैगरी सेन्टरमा स्थापित इच्छुक स्मृति पत्रकारिता पुरस्कार पत्रकारहरु पुरन शर्मा र डिल्ली मल्ललाई प्रदान गरिएको थियो । लोका कुमारी स्मृति पत्रकारिता पुरस्कार पत्रकार शिवु खनाल र गिरीराज नेपालीलाई प्रदान गरिएको यिो । सेन्टरले हरेक बर्ष प्रदान गर्दै आइरहेको सक्रृय पत्रकारिता पुरस्कार सृजना विश्वकर्मा र सुमन केसीलाई प्रदान गरिएको थियो ।

नेपाल पत्रकार महासंघ दाङका उपाध्यक्ष सन्तोष सुवेदीको स्वागत मन्तव्यबाट सुरु भएको कार्यक्रमको संचालन प्रेस सेन्टर दाङका अध्यक्ष पाण्डव शर्माले गर्नुभएको थियो ।

राप्तीमा प्रतियोगितात्मक कार्यक्रम

उता राप्ती प्रेस मञ्च राप्ती गाउँपालिकाले शहिद कृष्णसेन इच्छुकको २२ औँ स्मृति दिवस मनाएको छ । मञ्चले राप्ती गाउँपालिका वडा नम्बर १ भालुवाङ पुल्चोक बजारमा रहेको सेनको शालिकमा मल्यार्पण गरी तथा राप्ती गाउँपालिकाको सभाहलमा कृष्णसेनको विषयमा वक्तृत्वकला, निबन्ध प्रतियोगिता र अन्तरक्रिया कार्यक्रम गरेको थियो ।
मञ्चका अध्यक्ष अर्जुन अधिकारीको अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा बोल्दै राप्ती गाउँपालिकाका अध्यक्ष प्रकाश विष्टले सेनले देखाएको बाटोमा हिड्न सुझाव दिनुभयो । सेनले जस्तै राष्ट्रका लागि जस्तोसुकै अवस्थामा पनि पत्रकारहरूले कलम चलाउन डराउन नहुने धारणा विष्टले राख्नुभयो ।

सो अवसरमा आधारभुत विद्यालय तर्फ नेपाली साहित्य र पत्रकारिता क्षेत्रमा कृष्णसेन इच्छुकको योगदान विषयक वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा लिटिल एन्जल्स स्कुल भालुवाङकी सुरक्षा गिरी प्रथम, गोरखा आइडियल स्कुल लालमटियाकी विज्ञमाया विक दोस्रो र शंकर माध्यमिक विद्यालय पिपरीकी सर्मिला पोख्रेलले तेस्रो स्थान हासिल गर्नुभएको थियो ।

त्यस्तै माध्यमिक तह तर्फ कृष्णसेन इच्छुक बहुआयामिक व्यक्तित्व विषय निबन्ध प्रतियोगितामा गोल्डेन फ्युचर इङ्लिस बोर्डिङ स्कुल बिजौरीका अनु चौधरी प्रथम, सिरिन भ्याली पब्लिक स्कुल मौरीघाटकी जेनिसा शाही दोस्रो र दिपज्योति सेकेण्डरी स्कुल सिसहनियाँकी गरिमा चौधरीले तेस्रो स्थान हासिल गर्नुभएको थियो ।

विजेताहरूलाई नगद, शैक्षिक सामाग्री र प्रमाणपत्र सहितको पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो । कार्यक्रममा वरिष्ठ कवि अहम्मद अब्दुल रहुफ, नागरिक समाज देउखुरीका पुर्व संयोजक दामोदर भण्डारी, राप्ती प्रेस मञ्चका प्रमुख संरक्षक महेश रिजाल, ऐरावती आदर्श बहुमुखी क्याम्पसका प्रमुख विक्रान्त ज्ञवाली, पब्लिक एजुकेशन एकेडेमीका प्रिन्सिपल चम्पकराज कार्की लगायतका वक्ताहरूले बोल्नुभएको थियो । मञ्चका वरिष्ठ उपाध्यक्ष सन्तोष कुमार गुप्ताको स्वागत मन्तव्यबाट सुरू भएको कार्यक्रमको सञ्चालन मञ्चका महासचिव ओमप्रकाश गुप्ताले गर्नुभएको थियो ।