राप्ती पोष्ट

तुलसीपुर, पुस । तुलसीपुर उपमहानगरपालिका कार्यालयले तुलसीपुर क्षेत्रभित्र सञ्चालित स्वास्थ्य सेवा प्रदायक संस्थाहरुलाई सात दिनभित्र सरसफाइ शुल्क बुझाउन आग्रह गरेको छ । उपमहानगरपालिकाले स्वास्थ्य केन्द्र, मेडिकल, क्लिनिक, पोलिक्लिनिक तथा अस्पतालहरुलाई पत्राचार गर्दै तोकिएको समयसीमाभित्र सरसफाइ शुल्क बुझाउन निर्देशन दिएको हो ।
उपमहानगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत केशवराज पार्धेले हस्ताक्षर गरी जारी गरिएको सूचनामा पालिकाको आर्थिक विधेयक २०८२ को अनुसूची १३ को दफा १३८ अनुसार सरसफाइ शुल्क सम्बन्धी व्यवस्था कार्यान्वयन गरिन लागेको उल्लेख छ । सूचनामा तोकिएको समयभित्र शुल्क नबुझाएमा सम्बन्धित स्वास्थ्य संस्थाको फोहर नउठाइने चेतावनीसमेत दिइएको छ ।

तुलसीपुर उपमहानगरपालिका क्षेत्रमा हाल सरकारी तथा निजी गरी दर्जनौँ स्वास्थ्य सेवा प्रदायक संस्थाहरू सञ्चालनमा छन् । तुलसीपुर अस्पताल, विभिन्न निजी अस्पताल, पोलिक्लिनिक, नर्सिङ होम, डेन्टल क्लिनिक, ल्याब, मेडिकल पसल तथा स्वास्थ्य केन्द्रहरू यहाँका प्रमुख स्वास्थ्य सेवा प्रदायकका रूपमा रहेका छन् । जनसंख्या र स्वास्थ्य सेवाको माग बढेसँगै यस्ता संस्थाको संख्या पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ ।

स्वास्थ्य सेवा प्रदायक संस्थाबाट उत्पादन हुने फोहर अन्य घरायसी फोहरभन्दा फरक र संवेदनशील प्रकृतिको हुने गर्दछ । अस्पताल तथा क्लिनिकबाट निस्कने फोहरमा प्रयोग भइसकेका सुई, सिरिन्ज, ग्लोभ्स, कटन, ब्यान्डेज, रगत तथा अन्य जैविक फोहर, औषधिजन्य अवशेष, प्लास्टिक, कागजलगायत सामग्री समावेश हुन्छन् । यीमध्ये केही फोहर अत्यन्त जोखिमयुक्त हुने भएकाले निर्मूलीकरण (इन्सिनरेसन वा अन्य विधिबाट नष्ट) गर्नुपर्ने हुन्छ भने केही फोहर सामान्य व्यवस्थापनमार्फत संकलन गर्न सकिने हुन्छ ।

उपमहानगरपालिकाका अनुसार स्वास्थ्य संस्थाबाट उत्पादन हुने निर्मूलीकरण गर्नुपर्ने जोखिमयुक्त फोहर स्वयं संस्थाले व्यवस्थापन गर्नुपर्ने व्यवस्था छ । तर त्यसबाहेकका सामान्य फोहरहरु लगायत उपमहानगरपालिकाले नियमित फोहर व्यवस्थापन प्रणालीअन्तर्गत संकलन गर्दै आएको छ । यही सेवाको बदला सरसफाइ शुल्क तिर्नुपर्ने व्यवस्था लागू गरिएको उपमहानगरपालिकाले जनाएको छ । तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाले हाल घरधुरी, व्यापारिक प्रतिष्ठान र संस्थागत फोहरलाई छुट्टाछुट्टै संकलन गर्ने प्रयास गर्दै आएको छ । उपमहानगरभित्र नियमित फोहर संकलनका लागि सवारी साधन परिचालन, फोहर छाँट्ने अभियान, डम्पिङ साइट व्यवस्थापन तथा सरसफाइ सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएका छन् । स्वास्थ्य संस्थाबाट आउने फोहर पनि यही व्यवस्थापन प्रणालीको एक हिस्सा भएकाले सरसफाइ शुल्क आवश्यक भएको पालिकाको भनाइ छ ।

यस विषयमा तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाका मेयर टिकाराम खड्काले स्वास्थ्य संस्थाहरूले फोहर व्यवस्थापनमा जिम्मेवार भूमिका खेल्नुपर्ने बताउनुभयो । ‘स्वास्थ्य सेवा दिने संस्थाबाट निस्कने फोहर सामान्य फोहरभन्दा संवेदनशील हुन्छ,’ मेयर खड्काले भन्नुभयो, ‘पालिकाले आफ्ना स्रोत–साधन प्रयोग गरेर सामान्य फोहर व्यवस्थापन गरिरहेको अवस्थामा सेवा लिने संस्थाले न्यूनतम सरसफाइ शुल्क तिर्नु स्वाभाविक र कानुनी दायित्व हो ।’ मेयर खड्काका अनुसार सरसफाइ शुल्क उठाउनुको उद्देश्य राजस्व संकलन मात्र नभई व्यवस्थित, सुरक्षित र दिगो फोहर व्यवस्थापन सुनिश्चित गर्नु हो । ‘यदि फोहर व्यवस्थापनमा लापरवाही भयो भने त्यसको असर प्रत्यक्ष रूपमा जनस्वास्थ्यमा पर्छ,’ उहाँले भन्नुभयो, ‘त्यसैले स्वास्थ्य सेवा प्रदायक संस्थाहरू यस विषयमा अझ जिम्मेवार बन्नुपर्छ ।’

उपमहानगरपालिकाले जारी गरेको सूचनामा पत्रलाई बेवास्ता गरी तोकिएको समयमा शुल्क नबुझाएमा सम्बन्धित संस्थाको फोहर नउठाइने स्पष्ट उल्लेख गरिएको छ । यस चेतावनीले स्वास्थ्य सेवा प्रदायक संस्थाहरूमा तरंग पैदा गरेको छ। केही संस्थाले शुल्क तिर्ने तयारी थालेको बताएका छन् भने केहीले शुल्क दर र व्यवस्थापन प्रक्रियाबारे थप स्पष्टता मागेका छन् ।
स्थानीय सरोकारवालाहरूका अनुसार तुलसीपुरमा स्वास्थ्य सेवा विस्तारसँगै फोहर व्यवस्थापन चुनौती बन्दै गएको छ । विशेषगरी जोखिमयुक्त स्वास्थ्य फोहरको उचित व्यवस्थापन नहुँदा वातावरणीय प्रदूषण र संक्रमणको जोखिम बढ्न सक्ने उनीहरूको चिन्ता छ । यस अवस्थामा स्थानीय सरकार र स्वास्थ्य संस्थाबीच स्पष्ट कार्यविभाजन र सहकार्य आवश्यक देखिएको छ ।

उपमहानगरपालिकाले भने कानुनअनुसार अघि बढ्ने स्पष्ट पारेको छ । पालिकाका एक अधिकारीका अनुसार ‘आर्थिक विधेयकमा उल्लेखित व्यवस्थाअनुसार सबै संस्थाले समान रूपमा शुल्क तिर्नुपर्ने हुन्छ । नियम पालना गर्ने संस्थालाई कुनै समस्या हुँदैन ।’ समग्रमा, तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाले स्वास्थ्य सेवा प्रदायक संस्थाबाट उत्पादन हुने फोहर व्यवस्थापनलाई व्यवस्थित बनाउन सरसफाइ शुल्क कार्यान्वयनमा ल्याएको छ । यो कदमले फोहर व्यवस्थापनलाई दिगो र सुरक्षित बनाउन सहयोग पु¥याउने अपेक्षा गरिएको छ । तर यसको सफल कार्यान्वयनका लागि स्वास्थ्य संस्थाको सहयोग, स्पष्ट नीति कार्यान्वयन र निरन्तर अनुगमन अपरिहार्य देखिन्छ ।

राप्ती पोष्ट

दाङ,  पुस । लुम्बिनी प्रदेशका मुख्यमन्त्री चेतनारायण आचार्यले जलवायु परिवर्तनका कारण देखिँदै गएका गम्भीर असरलाई न्यूनीकरण गर्न प्रदेश सरकारले वैज्ञानिक आधारमा दीर्घकालीन कार्ययोजना तयार गरी अघि बढ्ने स्पष्ट पार्नुभएको छ । जलवायु परिवर्तनले जनजीवन, कृषि, वन, पानीका स्रोत र समग्र पारिस्थितिक प्रणालीमा पारेको प्रभावलाई बेवास्ता गर्न नसकिने अवस्थामा प्रदेश सरकार जिम्मेवार भएर अघि बढ्नुपर्ने उहाँको भनाइ छ ।

भालुबाङमा बिहीबार आयोजित ‘जलवायु परिवर्तन व्यवस्थापनमा प्रदेश र स्थानीय तहको भूमिका तथा अध्ययन प्रमाणिकरण’ विषयक कार्यशालामा बोल्दै मुख्यमन्त्री आचार्यले वन, वातावरण, जैविक विविधता र पानीका स्रोतको संरक्षण प्रदेश सरकारको प्राथमिकतामा रहेको बताउनुभयो । उहाँका अनुसार पछिल्लो समय अनियन्त्रित रूपमा प्रयोग भइरहेका भारी मेसिन, अव्यवस्थित सडक निर्माण र प्राकृतिक स्रोतको दोहनका कारण पहाडी क्षेत्र चिरिँदै जानु, पानीका मुहान सुक्नु, वर्षा प्रणाली अस्वाभाविक बन्नु र तापक्रम निरन्तर वृद्धि हुनुजस्ता समस्या गम्भीर बन्दै गएका छन् ।

मुख्यमन्त्री आचार्यले अहिले देखिएका समस्यालाई नजिकबाट महसुस गरिएको उल्लेख गर्दै अब राज्य संयन्त्र कठोर भएर अघि बढ्नुपर्ने अवस्था आएको बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, ‘समस्या हामी सबैले प्रत्यक्ष देखिरहेका छौँ । अब ढिलाइ गर्ने अवस्था छैन । ‘आवश्यक परे कानुन परिमार्जन गरिन्छ, नयाँ कानुन पनि बनाइन्छ । वैज्ञानिक ढंगले योजना बनाएर अघि बढ्नैपर्छ, प्रदेश सरकार त्यसका लागि तयार छ ।’
उहाँले प्रदेश सरकारले अघि सारेको ‘एक वडा एक पोखरी’ अभियान जलवायु अनुकूलनकै एउटा महत्वपूर्ण कार्यक्रम भएको उल्लेख गर्नुभयो । पानी संकलन, भू–जल पुनर्भरण र सिँचाइमा टेवा पु¥याउने यस्ता कार्यक्रमले स्थानीय स्तरमा जलवायु परिवर्तनको असर कम गर्न सहयोग पुग्ने उहाँको विश्वास थियो ।

कार्यक्रममा मुख्यमन्त्री आचार्यले जलवायु वित्तको सवालमा पनि गम्भीर असन्तुष्टि व्यक्त गर्नुभयो । उहाँले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट प्राप्त हुने जलवायु वित्त संघीय सरकारमै सीमित हुँदा प्रदेश र स्थानीय तहमा प्रभावकारी योजना निर्माण र कार्यान्वयनमा ठूलो चुनौती सिर्जना भएको बताउनुभयो । ‘जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष असर हामी भोगिरहेका छौँ, तर त्यसको सामना गर्न आवश्यक स्रोत भने केन्द्रमै थन्किएको छ ।’ उहाँले भन्नुभयो । यो अवस्था न्यायपूर्ण छैन ।
नेपालजस्तो न्यून औद्योगिकरण भएको मुलुकले विश्वस्तरको औद्योगिक विकासबाट उत्पन्न जलवायु संकटको असर भोग्नुपरेको उहाँको भनाइ थियो । विकसित देशहरूको कार्बन उत्सर्जनका कारण सिर्जित समस्याको मार विकासोन्मुख देशहरूले खेप्नुपरेको भन्दै उहाँले जलवायु न्यायको विषयलाई अन्तर्राष्ट्रिय तहमा थप मजबुत रूपमा उठाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउनुभयो ।

कार्यशालामा प्रस्तुत प्रारम्भिक अध्ययनले जलाधार संरक्षण, पारिस्थितिक प्रणालीको पुनर्भरण तथा वन र कृषि क्षेत्रबीचको समन्वयलाई सरकारी तहबाट पर्याप्त प्राथमिकता दिनुपर्ने निष्कर्ष निकालेको छ । अध्ययनअनुसार संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच अपेक्षित समन्वय नहुँदा जलवायु अनुकूलन र न्यूनीकरणका योजनामा ठोस प्रगति देखिन सकेको छैन । बजेटको अभाव, अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु वित्तमा प्रदेश र स्थानीय तहको पहुँच नहुनु तथा दातृ निकायका परियोजना केन्द्रमै निर्भर रहने ढाँचा कायमै रहनु प्रमुख समस्या भएको अध्ययनले औँल्याएको छ । यसले स्थानीय आवश्यकता र जोखिमअनुसार कार्यक्रम सञ्चालन गर्न कठिनाइ उत्पन्न गरिरहेको उल्लेख गरिएको छ ।

कार्यक्रम प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सचिव प्रमोद भट्टराईको अध्यक्षतामा भएको थियो । कार्यक्रममा अध्ययनको प्रारम्भिक नतिजा डा. पपुलर जेन्टल र डा. सन्तोष नेपालले प्रस्तुत गर्नुभएको थियो । कार्यक्रममा प्रदेश कृषि, वन तथा वातावरण समितिका सभापति विश्वप्रेम पाठक, सामाजिक विकास समितिका सभापति यमबहादुर नेपाली लगायतका वक्ताहरूले जलवायु परिवर्तनको चुनौती र त्यसको समाधानमा प्रदेश तथा स्थानीय तहको भूमिका विषयमा धारणा राख्नुभएको थियो । कार्यक्रममा डा. मनोहरा खड्काले कार्यशालाको उद्देश्यबारे प्रकाश पार्नुभएको थियो भने सञ्चालन डा. विमल रेग्मीले गर्नुभएको थियो । कार्यशालाबाट प्राप्त सुझाव र अध्ययन नतिजाका आधारमा प्रदेश सरकारले आगामी दिनमा जलवायु परिवर्तन व्यवस्थापनसम्बन्धी नीतिगत तथा कार्यक्रमगत निर्णयहरूलाई अझ प्रभावकारी बनाउँदै लैजाने अपेक्षा गरिएको छ ।

नौ किलो चरेश सहित पक्राउ

राप्ती पोष्ट

दाङ, पुस । घोराही उपमहानगरपालिका–१३ बनगाउँचौतारी टोलबाट प्रहरीले ठूलो परिमाणको लागुऔषध चरेशसहित दुई जनालाई पक्राउ गरेको छ । गोप्य सूचनाका आधारमा गएको प्रहरी टोलीले नौ किलोभन्दा बढी चरेश र जंगली जनावरको जस्तो देखिने सिङसमेत बरामद गरिएको हो । जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङका प्रवक्ता चक्रबहादुर शाहका अनुसार गत सोमबार बिहान करिब ९ बजेर ३० मिनेटको समयमा बनगाउँचौतारी टोलस्थित सम्पदा बुढा विकको घरमा लागुऔषध चरेशको कारोबार भइरहेको भन्ने गोप्य सूचना प्राप्त भएको थियो । सूचनाको आधारमा खटिएको प्रहरी टोलीले उक्त स्थानमा पुगेर चेकजाँच तथा खानतलासी गरेको थियो ।

प्रहरीले सो घरमा बस्दै आएका रुकुम (पूर्वी भाग) जिल्लाको भुमे गाउँपालिका–२ स्थायी घर भई हाल घोराही–१३ बनगाउँमा बसोबास गर्दै आएकी २९ वर्षीया रुपा बुढा मगर र रुकुमकै पुथा उत्तरगंगा गाउँपालिका–१ घर भएकी ३० वर्षीया हासी पुन मगरलाई फेला पारी नियन्त्रणमा लिएको हो । दुवै जनाको शरीर तथा घरभित्र सघन खानतलासी गर्दा कोठाभित्र राखिएको एउटा सुटकेसभित्र प्लास्टिकले प्याक गरी लुकाइछिपाइ राखिएको लागुऔषध चरेशजस्तो देखिने पदार्थ फेला परेको प्रहरीले जनाएको छ ।

बरामद गरिएको चरेश २० वटा पोकामा प्याक गरिएको अवस्थामा फेला परेको र त्यसको शुद्ध तौल नौ किलो छ सय १९ ग्राम रहेको प्रहरीको भनाइ छ । त्यस्तै, सोही झोलाभित्र जंगली जनावरको जस्तो देखिने सिङ दुई थानसमेत फेला पारिएको जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङले जनाएको छ । बरामद सामग्रीलाई मुचुल्का उठाई नियन्त्रणमा लिइएको पनि प्रवक्ता शाहले जानकारी दिनुभयो ।

पक्राउ परेका दुवै जनालाई लागुऔषध सम्बन्धी कसुरमा अनुसन्धान अघि बढाउन दाङ जिल्ला अदालत, घोराहीबाट सात दिनको म्याद थप गरिएको छ । प्रहरीले चरेस पक्राउ गरिएको विषयमा थप अनुसन्धान भइरहेको जनाएको छ । बरामद जंगली जनावरको सिङको विषयमा समेत आवश्यक कानुनी प्रक्रिया अघि बढाइने जनाइएको छ । प्रहरीका प्रवक्ता तथा सूचना अधिकारी शाहका अनुसार जिल्लामा लागुऔषध ओसारपसार, बिक्री तथा वितरण नियन्त्रण गर्न प्रहरी सक्रिय रूपमा परिचालित छ । उहाँले लागुऔषधजन्य अपराध समाजका लागि गम्भीर चुनौती बनेको उल्लेख गर्दै यस्ता गतिविधिमा संलग्न जो–कोहीलाई कानुनी दायरामा ल्याइने स्पष्ट पार्नुभयो । स्थानीयस्तरमा लागुऔषध कारोबार बढ्दै गएको गुनासो आइरहेका बेला प्रहरीले गरेको यो कारबाहीलाई महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ ।

चरेशसहित थप दुई जना पक्राउ

यसैबीच घोराही उपमहानगरपालिका–१३ बनगाउँचौतारी टोलबाट लागुऔषध चरेशसहित थप दुई जना व्यक्तिलाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छ । गोप्य सूचनाका आधारमा खटिएको प्रहरी टोलीले डेरा गरी बस्दै आएका एक महिला र एक पुरुषलाई नियन्त्रणमा लिँदै ठूलो परिमाणको चरेश बरामद गरेको हो ।

प्रहरीका अनुसार लागुऔषध राखी कारोबार तथा बिक्री–वितरण भइरहेको भन्ने सूचनाको आधारमा जिल्ला प्रहरी कार्यालयको टोली बनगाउँचौतारी टोलमा पुगेको थियो । चेकजाँचका क्रममा केवल प्रसाद गिरीको घरमा डेरा गरी बस्दै आएका व्यक्तिहरूले चामलको बोराभित्र प्लास्टिकले प्याक गरी लुकाइछिपाइ राखिएको लागुऔषध चरेशजस्तो देखिने पदार्थका चार वटा पोका फेला परेका थिए । बरामद गरिएको चरेशको तौल सात सय ७४ ग्राम रहेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङले जानकारी दिएको छ ।

पक्राउ पर्नेहरूमा रुकुम (पूर्वी भाग) जिल्लाको भुमे गाउँपालिका–२ स्थायी घर भई हाल घोराही उपमहानगरपालिका–१३ बनगाउँमा बसोबास गर्दै आएकी ३४ वर्षीया विनमाया पुन र सोही स्थानमा बस्दै आएका ३९ वर्षीय दीपक पुन मगर रहेका छन् । दुवै जनालाई घटनास्थलबाटै नियन्त्रणमा लिई आवश्यक कानुनी प्रक्रिया अगाडि बढाइएको प्रहरीले जनाएको छ ।
प्रहरीले बरामद लागुऔषध, प्रयोग गरिएका सामग्री तथा अन्य प्रमाणहरू समेत सुरक्षित रूपमा मुचुल्का उठाई नियन्त्रणमा लिएको छ । पक्राउ परेका दुवै जनालाई लागुऔषध सम्बन्धी मुद्दामा अनुसन्धान अघि बढाउन दाङ जिल्ला अदालत, घोराहीबाट सात दिनको म्याद थप अनुमति लिइसकिएको जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङले जनाएको छ ।

प्रहरीका प्रवक्ता तथा सूचना अधिकारी प्रहरी नायब शाहका अनुसार लागुऔषध ओसारपसार, बिक्री तथा वितरणविरुद्ध प्रहरी निरन्तर रूपमा सक्रिय रहेको र यस्ता गतिविधिमा संलग्न जो–कोहीलाई कानुनी दायरामा ल्याइनेछ । ‘गोप्य सूचनाको प्रभावकारी उपयोग गर्दै समुदायको सहयोगमा लागुऔषध नियन्त्रण अभियानलाई अझ सशक्त बनाइनेछ ।’ उहाँले भन्नुभयो । स्थानीयस्तरमा लागुऔषधको कारोबार बढ्दै गएको गुनासो आइरहेका बेला प्रहरीले गरेको यो कारबाहीलाई महत्वपूर्ण मानिएको छ । पछिल्लो समय घोराहीसहित दाङका विभिन्न स्थानमा लागुऔषध सम्बन्धी घटनाहरू बढ्दै गएकाले प्रहरी प्रशासनले निगरानी कडा बनाएको जनाएको छ ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङले लागुऔषधजन्य अपराध नियन्त्रणमा नागरिकको भूमिका महत्वपूर्ण हुने भन्दै शंकास्पद गतिविधि देखिएमा तत्काल नजिकको प्रहरी कार्यालय वा प्रहरी हटलाइनमा जानकारी गराउन अनुरोध गरेको छ । प्रहरीले समाजलाई लागुऔषधमुक्त बनाउन कानुनी कारबाहीसँगै सचेतना अभियानलाई पनि निरन्तरता दिइने जनाएको छ ।

क्षतिको विवरण संकलन गर्दै प्रशासन

शरद अधिकारी

दाङ, भदौ । गएको भदौ २४ गतेका दिन भएको आगजनी र तोडफोडबाट दाङ जिल्लामा दर्जनौ भवन र करिव दुई सय सवारी साधन नष्ट भएको पाइएको छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालयले संकलन गरेको प्रारम्भिक विवरण अनुसार उक्त संख्यामा क्षति भएको पाइएको हो ।

प्रमुख जिल्ला अधिकारी विश्व प्रकाश शर्माले क्षतिको विवरण संकलन गर्न सुरु भएको र यो प्रारम्भिक जानकारी मात्रै रहेको बताउनुभयो । उहाँले भौतिक क्षतिको विवरण रकममा आउनका लागि भवन डिभिजनका संघीय र प्रदेश कार्यालयलाई निर्देशन दिइसकेको बताउनुभयो । दाङ जिल्लामा तीनवटा पालिका, २५ वटा वडा कार्यालयहरु लगायत भौतिक संरचना नष्ट भएका छन् । प्रशासनले व्यक्तिगत सम्पत्तीको क्षतिको विवरण अझै आइनसकेको बताएको छ ।

दाङ जिल्लामा सरकारी र नीजि गरेर करिव दुई सय सवारी साधन गत २४ गतेका दिन नष्ट भएको विरण आएको छ । यसमा सवैभन्दा धेरै मोटर साइकिल, त्यसपछि चारपाङ्ग्रे सवारी साधन नष्ट भएको रेकर्ड छ । जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङले दिएको विवरण अनुसार घोराही, तुलसीपुर उपमहानगरपालिका र बवई गाउँ पालिका कार्यालयमा क्षति भएको छ ।

जिल्ला प्रशासन कार्यालयका अनुसार जिल्ला समन्वय समितिको कार्यालयमा दुईवटा भवन पूर्ण रुपमा क्षति भएका छन् । जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालयको भवन आंशिक रुपमा क्षति भएको छ । यस्तै भूमि सुधार तथा मालपोत कार्यालयको भवन पूर्ण रुपमा जलेर नष्ट भएको छ । यो कार्यालयसंगै रहेको एउटा बैंक काउन्टर समेत जलेर नष्ट भएको छ । यसैगरी जिल्ला अदालतको भवनमा पनि क्षति पुगेको छ ।

डिभिजन सडक कार्यालयमा रहेका पाँचवटा भवन पुर्ण रुपमा क्षति भएका छन् । यसैगरी नापी कार्यालयको एउटा भवन पूर्ण रुपमा क्षति भएको छ । यान्त्रिक कार्यालयको एउटा भवनमा आंशिक क्षति पुगेको छ भने जिल्ला ट्राफिक कार्यालयका दुईवटा भवन पूर्ण रुपमा नष्ट भएका छन् । यस्तै ट्राफिकका दुईवटा ग्यारेज पनि नष्ट भएका छन् । सडक पूर्वाधार कार्यालयको एउटा भवन आंशिक क्षति भएको अवस्था रहेको छ । भने घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालयका तीनवटा घरमा आंशिक क्षति पुगेको छ ।

उता तुलसीपुरमा दर्जन बढी भवनमा क्षति पुगेको छ । उच्च अदालत तुलसीपुरको एउटा भवन पूर्ण रुपमा क्षति भएको छ । उच्च सरकारी वकिल कार्यालयका तीनवटा भवन पूर्ण रुपमा क्षति भएका छन् । लोकसेवा आयोग तुलसीपुरको एउटा भवन पूर्ण रुपमा क्षति भएको छ भने दुईवटा भवनमा आंशिक क्षति पुगेको छ । इलाका प्रशासन कार्यालय तुलसीपुरको एउटा भवन पनि काम नलाग्ने गरेर क्षति भएको छ । आन्तरिक राजश्व कार्यालयकाको तीनवटा भवन पूर्ण रुपमा नष्ट भएका छन् । आन्तरिक राजश्व कार्यालयको एउटा गार्ड हाउस, एउटा ग्यारेज र एउटा गोलघर पूर्ण रुपमा क्षति भएको छ । भने भू जलाधार संरक्षण कार्यालयको दुईवटा भवन पूर्ण रुपमा क्षति भएको छ । जहाँ एउटा घरमा आंशिक क्षति पुगेको छ ।

तुलसीपुरमै रहेको यातायात व्यवस्था कार्यालयको तीनवटा भवन पूर्ण रुपमा क्षति भएको जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङले जानकारी दिएको छ । यसतै जलस्रोत तथा सिंचाइ कार्यालय दाङको एउटा भवन पूर्ण रुपमा क्षति भएको छ । नेपाल आयल निगमको एउटा भवन पूर्ण रुपमा क्षति भएको छ । तुलसीपुर बसपार्क तथा टर्मिनल भवनमा आंशिक रुपमा क्षति पुगेको छ भने भूमि सुधार तथा मालपोत कार्यालय तुलसीपुरको एउटा भवन पूर्ण रुपमा क्षति भएको छ । तुलसीपुरमा आयल निगम र मालपोत व्यक्तिको घर भाडामा लिएर बसेका छन् ।

घोराही उपमहानगरपालिकामा सातवटा भवनमा क्षति पुगेको छ । जसमा एउटामा पूर्ण क्षति भएको छ । एउटामा आंशिक क्षति भएको छ भने पाँचवटा तोडफोड गरेर क्षति पु¥याइएको छ । तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाका दुईवटा भवनमा क्षति पुगेको छ । यसैगरी बवई गाउँपालिकाको दुईवटा भवनमा क्षति पुगेको छ ।

घोराही उपमहानगरपालिकाको मुल भवनमा दुईवटा कोठाहरु आगलागीबाट पुर्ण रुपमा नष्ट भएका थिए भने घोराहीका विभिन्न वडाहरु पनि आगजनी र तोडफोडबाट नष्ट भएका छन् । जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङले तयार पारेको क्षतिको विवरण अनुसार घोराहीका वडा नं. ४, ५, ६, ७, ८, १०, १२, १३, १४, १५, १६, १७ र १८ मा पूर्ण रुपमा क्षति भएको छ । कतिपय कार्यालयमा आगो लगाएका कारण त कतिपय वडा कार्यालयमा तोडफोड तथा सामान बाहिर ल्याएर आगो लगाइएको अवस्था छ । घोराहीमा वडा नं. ३, ९ र ११ आंशिक क्षति भएको छ भने वडा नं. १, २ र १९ मा सामान्य तोडफोड मात्रै गरिएको छ ।

यस्तै तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाका वडा नं. १६ र १८ का भवनहरु पुर्ण रुपमा क्षति भएका छन् । वडा नं. ८ र ९ मा आंशिक रुपमा मात्रै क्षति भएको विवरण रहेको छ । ववई गाउँपालिकाका वडा नं. ४ र ५ मा आंशिक रुपमा क्षति भएको छ ।

दाङ जिल्लामा जम्मा २१ वटा कार्यालयमा तोडफोड हुँदा पूर्ण रुपमा क्षति भएका भवन संरचनाको संख्या भने ४० वटा रहेको छ । तीनवटा स्थानीय तहमा क्षति हुँदा २५ वटा वडामा क्षति भएको छ । आंशिक रुपमा क्षति भएका २५ रहेका छन् भने तोडफोड भएका कार्यालयको संख्या आठ रहेको छ ।

जिल्ला प्रशासन कार्यालय दाङले तयार पारेको क्षतिको प्रारम्भिक विवरण अनुसार सवारी साधन तर्फ ४४ वटा चारपाङ्ग्रे साधन नष्ट भएका छन् । जसमा सरकारी गाडी ३३ वटा, चार पाङ्ग्रे निजी गाडी दुईवटा, टिप्पर तीनवटा, ट्रयाक्टर एउटा, स्काभेटर एउटा, टेलर एउटा, लोडर एउटा, ट्याङ्कर एउटा र दमकल पनि एउटा रहेकमा छन् । चारपाङ्ग्रे तर्फ पूर्ण रुपमा क्षति भएका ४० वटा रहेका छन् भने आंशिक रुपमा क्षति भएका चारवटा रहेका छन् ।

यसैगरी मोटरसाइकिल तर्फ सरकारी ८४ वटा रहेका छन् । नीजि मोटरसाइकिल ४७ वटा जलेका छन् भने निजी स्कुटर तीनवटा पूर्ण रुपमा नष्ट भएका छन् । एउटा अटो र सरकारी १० वटा साइकिल पनि गत भदौ २४ गतेको घटनामा परेर नष्ट भएका छन् ।

प्रमुख जिल्ला अधिकारी अर्यालले गएको २७ गतेका दिन कार्यालय प्रमुखहरुसंग बैठक गरेर क्षतिको विवरण संकलन गर्न भनेको बताउनुभयो । उहाँले कार्यालयमा रहेका महत्वपूर्ण कागजात संकलन गर्दै सरसफाई गर्न भनिएको बताउनुभयो । उहाँले संघीय कार्यालयको हकमा शहरी डिभिजन र प्रदेश कार्यालयको हकमा प्रदेश शहरी कार्यालयलाई क्षतिको मूल्यांकन गर्न भनिएको बताउनुभयो ।

जिल्लामा जेन्जीको प्रदर्शनका क्रममा भएको तोडफोड र आगजनीबाट क्षति भएका भवनको विवरण आएको भएपनि कति मूल्य बरावरको क्षति भएको भनेर अहिले भन्न सकिने अवस्था नरहेको बताउनुभयो । उहाँले मर्मत गरेर चलाउन सक्नेलाई मर्मत गरेर काम चलाउने गरी तयारी भइरहेको बताउनुभयो । जिल्लामा शान्ति सुरक्षाको अवस्था मजवुत बनाउका लागि तीनवटै सुरक्षा निकायका बीचमा समन्वय रहेको बताउनुभयो । उहाँले अहिले पनि रातको समयमा संयुक्त गस्ती गर्ने काम भइरहेको बताउनुभयो ।

जिल्लामा शान्ति सुरक्षाको अवस्थामा सुधार आएपछि निषेधाज्ञा पनि हटाइएको भन्दै उहाँले शान्ति सुरक्षाको भरपर्दो व्यवस्थापनका लागि समन्वयमा काम भइरहेको बताउनुभयो । उहाँले सवैको सहयोगले जिल्लामा थप क्षति हुन नपाएको भन्दै शान्ति सुरक्षा बनाइराख्न सवैको सहयोग आवश्यक रहेको बताउनुभयो ।

सोनिया ओली/अस्मिता रोकाय

परिचय
पाण्डवेश्वर महादेव मन्दिर, जसलाई स्थानीय रूपमा धारपानी मन्दिरका रूपमा चिनिन्छ, लुम्बिनी प्रदेशको राजधानी दाङ जिल्लाको दक्षिणी भागमा अवस्थित एक प्रमुख धार्मिक र पर्यटकीय स्थल हो । यो मन्दिर पहाडी भूगोलमा रहेको छ र दाङ उपत्यकाको मनोरम दृश्यले घेरिएको छ । धारपानी मन्दिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई प्राकृतिक सौन्दर्य र ऐतिहासिक महत्त्वले पनि प्रसिद्ध छ । यो लेख हाम्रो शैक्षिक भ्रमणको अनुभव र मन्दिरको महत्व, संरचना, इतिहास र विकासका सम्भावनाहरूबारे विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

मन्दिरको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
पौराणिक कथनअनुसार, करिब पाँच हजार वर्षअघि महाभारत युद्ध समाप्त भएपछि पाण्डवहरू स्वर्गारोहणका लागि हिमालयतर्फ हिँडेका थिए । यात्राका क्रममा यो क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्य र शान्त वातावरणले आकर्षित भएर उनीहरूले यहाँ भगवान् शिवको तपस्या र आराधना गरे । सोही कारण यो क्षेत्रको नाम पाण्डवेश्वर रहन गएको हो। मन्दिर परिसरमा रहेको एउटै शिलामा शिवलिङ्ग, ब्रह्मपुत्र नदी र पादुका (पैताला) रहेको छ, जुन यस मन्दिरको प्राचीनता र पवित्रताको प्रतीक हो । मन्दिर निर्माणको क्रममा एउटा रोचक कथा जोडिएको छ । मन्दिर बनाउने स्थानमा रहेको साजको रूख काट्ने प्रयास असफल भएको थियो । स्थानीय बासिन्दाहरूले यो रूखमा दैवीय शक्ति रहेको विश्वास गरे । अन्ततः रूखलाई नकाटी त्यही स्थानमा मन्दिर स्थापना गरियो । अहिले पनि यो साजको रूख मन्दिर परिसरमा छ र मन्दिरलाई कुनै असर नपारी पर सरेको देखिन्छ । यो कथाले मन्दिरको पवित्रता र रहस्यमयतालाई थप बल पु¥याउँछ ।
पाण्डवेश्वर महादेव मन्दिरलाई धारपानी मन्दिरका रुपमा चिनिन्छ ।

दाङ उपत्यकाको दक्षिणी भागमा रहेको मन्दिर पहाडी भुगोलमा रहेको छ । लुम्विनी प्रदेशको राजधानीका रुपमा रहेको दाङ जिल्लामा रहेका विभिन्न धार्मीक तथा पर्यटकिय स्थलमध्य धारपानी महत्वपूर्ण रहेको छ । परापूर्वकाल अर्थात पाँच हजार बर्ष अघि पाण्डवहरु महाभारतको युद्ध पछि स्वर्गमा जानका लागि हिडेका थिए । सोही क्रममा धारपानीलाई सुन्दर र मनोरम ठानेर तपस्या गर्दै भगवान शिवको आराधना गरेको हुँदा यस क्षेत्रको नाम पाण्डवेश्वर रहेको भन्ने भनाई छ । परापूर्वकालदेखि अहिलेसम्म महत्वपूर्ण रहेको एउटै ढुङ्गामा शिवलिंग र पैतला रहेको छ । यहि शिलामा भएको नदीलाई व्रम्हपुत्र भन्ने चलन रहेको छ । यहि पत्थर नै सवैभन्दा महत्वपूर्ण रुपमा रहेको छ । पहिलेको समयमा हिन्दु धर्मका मानिसहरु पुजापाठ गर्नका लागि जान्थे भने अहिले आएर पर्यटकहरु समेत जान थालेका छन् । भौतिक पूर्वाधारको निर्माणसंगै पर्यटकहरुको संख्या बढ्दै गएको छ ।

धारपानीमा सवैभन्दा आकर्षणको विषय भनेको विश्वकै अग्लो त्रिशुल हो । यो संरचना अहिले पर्यटकहरुका लागि आकर्षणको विषय बनेको छ । पहाडको छेंउमा गएर उत्तर तर्फको मैदानी फाँट हेर्दा मन रमाउँछ । विश्वकै अग्लो त्रिशुलको स्थापना २०७५ साल फागुन १४ गतेका दिन गरएको थियो । यसको उचाई ४२.४ फिट रहेको छ । यसको गोलाई ४४ इन्च रहेको छ भने तौल आठ हजार एक सय १३ किलो रहेको छ । त्रिशुल निर्माणका लागि त्यतिवेला २० लाख रुपैया खर्च गरिएको थियो । निर्माण सुरु भएको तीन बर्षमा नै यसको निर्माण कार्य सकिएको थियो । अहिले यो पर्यटकिय गन्तव्य भएको छ ।

यो अग्लो त्रिशुलका नामले चिनिन्छ । यसका साथै एक सय आठवटा शिवलिंग, एक सय आठवटा ढुङ्गे धारा, ओम आकारको ताल, एक सय आठ वटा बन्दै गरेका तुलसीका मठ लगायतका संरचना छन् । वरीपरी जंगलले घेरको तलपट्टी फेंदमा रहेको धारपानी साच्चिकै मनमोहक छ । ति संगलमा पाँच सय ७६ जोडी बर पिल रहेका छन् एक हजार आठ बर पिपल रोप्ने परियोजना भइरहेको छ । देश तथा विदेशबाट धारपानीलाई अवलोकन गर्न पर्यटकहरु दिन प्रतिदिन बृद्धि भइरहेका छन् ।

हिजो आज धारपानीमा व्यापार व्यवसाय फस्टाएको देख्न सकिन्छ । धारपानी मन्दिर नजिकै प्रहरीको सुरक्षा रहेको छ । धारपानी मन्दिरमा अहिले अनेकन मन्दिर स्तम्भ र शिला पनि रहेका छन् । ति सवै धारपानी मन्दिरसंग सम्वन्ध राखेर निर्माण गरिएको छ । धारपानीमा रहेका भौतिक संरचनाहरु यस प्रकार रहेका छन् ।
१. शिव मन्दिर ( एउटै शिलामा शिवलिंग, व्रम्हपुत्र र पादुका)
२. एक सय आठ शिवलिंग
३. एक सय आठ गौमुखी धारा
४. शिव बाहन नन्दीको मूर्ति
५. हवनकुण्ड
६. श्री गणेश मन्दीर
७. गंगा बासुकी नाग गन्दिर
८. लक्ष्मी नारायण मन्दिर
९. हनुमान मन्दिर
१०. सूर्यनारायण मन्दिर
११. श्रीम राम जानकारी मन्दिर
१२. ॐ सागर
१३. गायत्री मन्दिर
१४. शिव पार्क
१५. सुनकोट खड्गदेवी मन्दिर
१६. कमल पोखरी
१७ सूर्य स्तम्भ
१८. श्राद्ध घर
१९. धर्मशाला
२०. पिकनिक स्थल
२१. यज्ञ मण्डप

धारपानीमा रहेका संरचनाहरु यसको पहिचान हुन । धार्मिक सम्पदाले भरिपूर्ण पाण्डवेश्वर मन्दिर साच्चिकै मनमोहक रहेको छ । जीवनमा एक पटक पुग्नै पर्ने स्थल रहेछ । पाण्डवेश्वर धामको मुख्य मन्दिरको इतिहास अझ बेग्लै रहेछ । परापूर्वकालमा यस मन्दिरको स्थापना गर्ने क्रममा एउटा साजको रुख थियो, जुन अहिले पनि छ । त्यहि बृक्ष भएको स्थानमा मन्दिर बनाउनका लागि रुख काट्न थालियो । रुख काट्नका लागि जति प्रयास गर्दा पनि रुख काट्न सकिएन । रुखमा नै दैविय शक्ति रहेको स्थानीयको भनाई छ । रुख नकाटी त्यहि स्थानमा मुख्य मन्दिर स्थापना गरिएको छ । जुन मन्दिरमा व्रम्हपुत्र, शिवलिंग र पादुका रहेका छ् । यो मन्दिर बनेको पनि लामो समय भएको छ । साजको रुख आफै मन्दिरको पर पर सरेको देखिन्छ । रुखले मुख्य मन्दिरलाई कुनै असर गरेको छैन ।

पाण्डवेश्वर धाममा स्थानीय बासिन्दाले योगदान दिंदै आएको स्पष्ट देखिन्छ । पहिले साविक धर्ना गाविसमा पर्ने यो मन्दिर हाल घोराही उपमहानगरपालिकाको वडा नं. ५ मा रहेको छ । वडा नं. ५ मा रहेको भएपनि अन्य वडाका स्थानीयको योगदान महत्वपूर्ण रहेको छ । यो मन्दिर स्थापनामा योगदान दिने प्रमुख व्यक्त बाल व्रम्हचारी लक्ष्मीकान्त हुनुहुन्थ्यो । अहिले उहाँकै स्मृतिमा प्रमुख मन्दिरको छेंउमा बाल व्रम्हचारी लक्ष्मीकान्त मन्दिर निर्माण गरिएको छ । हाल यसको नेतृत्वमा गणेश अधिकारी हुनुहुन्छ । अधिकारी अध्यक्षका रुपमा आएपछि धारपानीको रुप परिवर्तन भएको छ । यसमा अरुको साथ र सहयोग रहेको छ । केही बर्ष अघि महापुराण आयोजना गरेर आर्थिक संकलन गरिएको थियो । यसैगरी लुम्विनी प्रदेश सरकारले पनि सहयोग गरेको छ । घोराही उपमहानगरपालिका लगायत अन्य विभिन्न निकायले सहयोग गरेका छन् । व्यक्तिगत रुपमा सहयोग गर्नेहरुको लिष्ट लामो रहेको छ । यस पाण्डवेश्वर मन्दिरमा हरेक बर्ष महाशिवरात्रीको दिन ठूलो मेला लाग्ने गरेको छ । हिन्दु धर्मावलम्वीहरु लाखौंको संख्यामा मन्दिरमा पुजा पाठका लागि जाने गर्दछन् । टाढा टाढाबाट मानिसहरु आउने गर्दछन् । शिवरात्रीको समयमा मात्रै होइन अन्य समयमा पनि भक्तजनको भिड लाग्ने गरेको छ । केही बर्ष यता साउनको समयमा विषेश पुजा आजा हुन थालेको छ । गंगा आरती हुन थालेको छ । साउनका महिना शिवका लागि प्रिय मानिन्छ । शिवका लागि विशेष महत्वको महिनाका रुपमा रहेको साउनमा गंगा आरती र शिव पुराण आयोजना गर्दा धारपानीको महत्व अझ बढेको छ ।

यस मन्दिर क्षेत्रमा फोहरमैला व्यवस्थापनको काम व्यवस्थित रुपमा भएको छ । खानेपानीको सुविधा राम्रो रहेको छ । भक्तजनलाई बस्नका लागि बेञ्चको व्यवस्था गरिएको छ । पर्यटक र भक्तजनको सुविधानका लागि अझै केही सुविधा थप गर्नुपर्ने देखिन्छ । अझै आकर्षक भौतिक संरचना तयार गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ । पुराना सामग्रीको व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ । शुद्ध पानीको व्यवस्थापन बृद्धि गरिनुपर्छ । भक्तजनले दिने भेटीलाई अझै व्यवस्थित गरिनुपर्ने देखिन्छ । त्यसका लागि दान पेटीकाको संख्या बढाउनुपर्ने हुन्छ । कतिपय कमजोरी सुुधार गर्न सकियो भने धारपानी अझै व्यवस्थित, सुन्दर र मनोरम बनाउन सकिन्छ । पाण्डवेश्वर मन्दिर व्यवस्थापन समितिले धारपानीको विकासका लागि अझै मेहनतका साथ काम गर्नेछ भन्ने आशा गर्न सकिन्छ । यस क्षेत्रको सुधारका लागि गर्नुपर्ने कामहरुलाई निम्न रुपमा सुझाव दिन सकिन्छ ।

१. यस क्षेत्रमा अझै पनि उपयुक्त तरिकाले फोहर व्यवस्थापन नभएकाले यसमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
२. विभिन्न मेला, आरती र पुजाको समयमा अत्यधिक भिड हुने भएकाले भक्तजनका लागि आवश्यक पर्ने बासको व्यवस्था मिलाउनुपर्ने देखिन्छ ।
३. धारपानी मन्दिर क्षेत्रमा भक्तजनको संख्या अत्यधिक हुने हुँदा भिडभाडको समयमा शौचालयको अभाव हुने गरेको छ । यस्तो अवस्थामा शौचालयको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
४. मन्दिर परिसरसम्म पुग्नका लागि खुल्ला बाटोको आवश्यकता देखिन्छ ।
५. एक सय आठ वटा बहुमुखी धारा बनाइएको छ तर धारामा पानी २४ सैं घण्टा व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ । धारामा पानीको व्यवस्था नगरि फूलहरु रोपेको देखिन्छ ।
६. त्रिशुल नजिकै केटाकेटीका लागि मोटर खेलौना राख्दा राम्रो देखिएको छैन । यसलाई हटाउनुपर्छ ।
७. पर्यटकलाई आकर्षित गर्नका लागि एउटा राम्रो पार्क निर्माण गर्नुपर्छ । जहाँ प्रवेश गर्दा निश्चित शुल्क लिने व्यवस्था गर्न सकिन्छ ।
८. पार्किङलाई व्यवस्थित गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
९. ववईको पुल देखि मन्दिरसम्म पुग्ने सडकलाई अझै चौडा पारेर आवागमन सजिलो बनाउनुपर्ने देखिन्छ ।
१०. धारपानीलाई नेपालकै प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटकिय गन्तव्य बनाउनका लागि अझै बढी प्रचार प्रसारका काम गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
अन्त्यमाः पाण्डवेश्वर धाम धार्मिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय दृष्टिकोणले अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । यो मनोरम स्थल जीवनमा एकपटक अवश्य भ्रमण गर्नुपर्ने गन्तव्य हो । मन्दिरको प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक कथाहरू र आधुनिक संरचनाहरूले यहाँको महत्वलाई थप उजागर गर्छन् । मन्दिर व्यवस्थापन समितिले सुझावहरूलाई कार्यान्वयन गरेमा धारपानी नेपालको प्रमुख तीर्थस्थल र पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्छ ।

(पद्मोदय पब्लिक नमुना उच्च मावि, भरतपुर, दाङ, कक्षा १२ को शैक्षिक भ्रमणपश्चात् तयार पारिएको ।)

राप्ती पोष्ट

घोराही, साउन । घोराही उपमहानगरपालिका वडा नम्बर ७ शुक्रवारस्थित माता पवित्रा देवी साङ्गवेद संस्कृत माध्यमिक विद्यालय उत्तरवाहिनी गुरुकुलको दीर्घकालीन विकासका लागि सरोकारवाला पक्षले गम्भीर चासो व्यक्त गरेका छन् ।
संस्कृत शिक्षा, वैदिक कर्मकाण्ड र धार्मिक परम्पराको संरक्षण तथा प्रवर्धनमा योगदान दिँदै आएको गुरुकुलको विकासका लागि सबैको साझा पहल आवश्यक भएकोमा उनीहरुले जोड दिएका हुन् ।

मंगलबार भएको छलफलमा विभिन्न क्षेत्रका प्रतिनिधिहरुले गुरुकुलको भविष्य सुनिश्चित गर्न डीपीआर निर्माण गर्ने प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन् । उनीहरुले गुरुकुलको संरचनागत विकास मात्र नभई शैक्षिक गुणस्तर अभिवृद्धि, छात्रहरूको सुविधासम्पन्न बसोबास, अध्ययन सामग्रीको अभाव नहोस् भन्ने सुनिश्चितताका लागि सामूहिक प्रयास आवश्यक भएको बताएका छन् ।

गुरुकुल शिक्षाले शास्त्रीय परम्परा र नैतिक मूल्यको संरक्षण गर्दै आएको सरोकारवालाको भनाइ छ । कार्यक्रममा बोल्ने वक्ताहरुले गुरुकुललाई केवल धार्मिक शिक्षाको केन्द्र मात्र नभई संस्कृत भाषा र संस्कृत साहित्यको गहिरो ज्ञान दिन सक्ने महत्वपूर्ण शैक्षिक संस्थाका रूपमा विकास गर्न सकिने धारणा राखे । साथै, गुरुकुलमा अध्ययनरत बटुकहरूको खाद्यान्न, आवास, पोशाक र पठनपाठन सामग्रीको लागि आर्थिक सहयोग जुटाउने अभियान चलाउनुपर्ने कुरामा समेत छलफल भएको थियो ।

करिव १६ विगाहा क्षेत्रफलमा रहेको गुरुकुलमा २०८० जेठ १९ गतेबाट बटुकहरुलाई आवासीय रुपमा राखेर शिक्षा दिक्षा दिने काम हुँदै आएको छ । गुरुकुलको आयस्रोत नभएकाले विभिन्न दाताहरुको सहयोगमा संचालन हुँदै आएको छ ।
कार्यक्रममा वडा नम्बर ७ का वडा अध्यक्ष खोपीराम चौधरी, नेपाली कांग्रेस दाङका पूर्व सभापति वीरकेशरी गौतम, कांग्रेस नेताहरु किरणकिशोर घिमिरे, भुपबहादुर डाँगी, भिमप्रकाश खड्का, बमबहादुर डिसी, नागरिक समाजका पूर्व संयोजक चन्द्रराज पन्त, महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पसका संस्कृति विषयका उपप्राध्यापक सुन्दर गौतम, नेपाल पत्रकार महासंघ दाङ शाखा अध्यक्ष सन्तोष सुवेदीलगायतले सुझावसहित धारणा राख्नु भएको थियो ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक धरोहरको रूपमा गुरुकुललाई संरक्षण गर्दै शिक्षा क्षेत्रमै उदाहरणीय संस्था बनाउन सकिने उनीहरुले आशा व्यक्त गरेका छन् । अहिले स्थानीय सरकार र प्रदेश सरकारले सोे क्षेत्रको विकासका लागि लगानी गर्न थालेको छ । यससँगै उत्तरवाहिनी गुरुकुलको विकासको दिशामा चालेको यो पहलले संस्कृत शिक्षाको उज्ज्वल भविष्य निर्माणमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिएको छ । यसैगरी, कार्यक्रममा कांग्रेस नेता घिमिरेले मातापिताको नाममा ५१ हजारको अक्षयकोष स्थापना गर्ने र जीर्ण अवस्थामा रहेको कुटीको छानोमा जस्तापाताको व्यवस्था गर्ने प्रतिवद्धता जनाउनुभएको छ ।

सम्बन्ध बिच्छेदका मुद्दा धेरै, अघिल्लो बर्षको तुलनामा कम फछ्र्यौट, दुई बर्ष नाघेका मुद्दा शुन्य

छबि पुरी /राप्ती पोष्ट

घोराही, साउन । दाङ जिल्ला अदालतले बितेको एक वर्षमा करीव ६२ प्रतिशत मुद्दा फछ्र्यौट गरेको छ । जिल्ला अदालतले एक वर्षका लागि लिएको लक्ष्य अनुसार गरेको कार्य सम्पादनबाट ६२ दशमलव ४१ प्रतिशत मुद्दा फछ्र्यौट गरेको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा गत वर्ष मुद्दा फछ्र्यौट केही कम भएको तथ्यांकले देखाएको छ ।
जिल्ला अदालतका न्यायाधीश तेजनारायण पौडेलका अनुसार आर्थिक वर्षमा दर्ता भएका कुल पाँच हजार दुई सय २६ मुद्दा मध्ये एक वर्षको अवधिमा तीन हजार दुई सय ६२ अर्थात ६२ दशमलव ४१ प्रतिशत मुद्दा फछ्र्यौट भएको छ । जसमा जिल्ला अदालतमा कार्यरत न्यायाधीशहरु तेजनारायण पौडेलले सात सय ३९, टिकेन्द्र दाहालले तनि सय ७२, रोमाकान्त ज्ञवालीले चार सय ११, राजेश्वर अर्यालले पाँच सय २४, प्रतिमाकुमारी भट्टराई पोखरेलले तीन सय ८१, लालसिंह थापाले छ सय पाँच वटा मुद्दा फछ्र्यौट गर्नुभएको छ । यसैगरी, न्यायाधीश मनोजकुमार श्रीवास्तवले एक सय ७९, ताराकुमारी शर्माले आठ र लोकबहादुर हमालले ४३ वटा मुद्दा तथा रिट निवेदनको छिनोफानो गर्नुभएको छ ।

जिल्ला अदालत दाङका सूचना अधिकारी गोकर्ण वलीका अनुसार गत आर्थिक वर्षमा पनि अघिल्ला वर्षहरुमा जस्तै पारिवारिक विवादका मुद्दा धेरै परेका छन् । बितेको एक आर्थिक वर्षमा पारिवारिक विवाद अन्तरगत सम्बन्ध बिच्छेदका एक हजार एक सय एक वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा आठ सय ९४ वटा फछ्र्यौट भएको छ । विवाह सम्बन्धी एक सय २२ मुद्दा दर्ता भएकोमा ९१ मुद्दा फछ्र्यौट भएको छ । अंशवण्डाका सात सय सात मुद्दा दर्ता भएकोमा तीन सय ७४, अपुताली सम्बन्धी १६ मुद्दा दर्ता भएकोमा सात, अन्य शीर्षकमा एक सय ३८ विवाद दर्ता भएकोमा ८३ वटा फछ्र्यौट भएको छ ।
सम्पत्ति अन्तरगत जग्गा सम्बन्धी एक सय १७ मुद्दा दर्ता भएकोमा ५०, लेनदेनका तीन सय ९३ मुद्दा दर्ता भएकोमा दुई सय १०, सार्वजनिक जग्गाका छ मुद्दा दर्ता भएकोमा एउटा, लिखत बदरका तीन सय नौ मुद्दा दर्ता भएकोमा एक सय ५३, घर बहालको एउटा वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा उक्त मुद्दा फछ्र्यौट भएको छ भने अन्य शीर्षकमा आठ वटा मुद्दाको फछ्र्यौट हुन बाँकी छ ।

करार सम्बन्धी १९ मुद्दा दर्ता भएकोमा नौ वटा, अनुचित समृद्धि एउटा वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा फछ्र्यौट भएको छ । यसैगरी, मिलापत्र बदरका १२ वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा चार वटा, फैसला बदरका २२ वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा ११ वटा, अन्य १२ वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा १० वटा फछ्र्यौट भएको छ । सार्वजनिक शान्ति विरुद्धको कसुरमा ११ वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा सबै फछ्र्यौट भएको छ । सार्वजनिक हीत, स्वास्थ्य सुरक्षा, सुविधा र नैतिकता विरुद्धको कसुरमा ३९ मुद्दा दर्ता भएकोमा २३ वटा, हात हतियार खरखजाना नौ वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा चार वटा तथा विष्फोटक पदार्थ सम्बन्धी कसुर दुई वटा दर्ता भएकोमा सबै फछ्र्यौट भएको छ ।

बहुविवाहका २८ मुद्दा दर्ता भएकोमा १४ वटा, बालविवाहका चार वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा दुई वटा, कर्तव्य ज्यानका ४२ वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा २० वटा, ज्यान मार्ने उद्योगका ४० वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा २८ वटा, आत्महत्या दुरुत्साहनका १३ मुद्दा दर्ता भएकोमा १२ वटा फछ्र्यौट भएको छ ।

अपहरण कसुर सम्बन्धी ११ मुद्दा दर्ता भएकोमा आठ वटा, जबरजस्ी करणी सम्बन्धी एक सय ५६ मुद्दा दर्ता भएकोमा ७४ वटा, हाडनाता करणीका १६ मुद्दा दर्ता भएकोमा ५ वटा, जबरजस्ती करणी उद्योगका १३ मुद्दा दर्ता भएकोमा १० वटा बाल यौन दुरुपयोगका पाँच मुद्दा दर्ता भएकोमा तीन वटा फछ्र्यौट भएको छ ।

यस्तै, जिल्ला अदालतमा साधारण चोरीका एक सय १५ मुद्दा दर्ता भएकोमा ७४ वटा, नकवजनी चोरीका २६ मुद्दा दर्ता भएकोमा २४ वटा, डाँका चोरीका ३२ मुद्दा दर्ता भएकोमा २४ वटा फछ्र्यौट भएको सूचना अधिकारी वलीले बताउनुभयो । उहाँका अनुसार, ठगी, आपराधिक विश्वासघात तथा आपराधिक लाभ सम्बन्धी कसुरमा ६४ मुद्दा दर्ता भएकोमा ३३ वटा फछ्र्यौट भएको छ ।

लागू औषध अन्तरगत एक सय ४३ मुद्दा दर्ता भएकोमा ७२ वटा फछ्र्यौट भएको पनि उहाँले बताउनुभयो । सवारी ज्यान तथा अंगभंग वा घाईते भएको कसुरमा एक सय १२ मुद्दा दर्ता भएकोमा ६५ वटा विविध कसुरमा एक सय ९३ मुद्दा दर्ता भएकोमा एक सय १८ वटा फछ्र्यौट भएको छ । सार्वजनिक हीत, स्वास्थ्य सुरक्षा विरुद्धको ७६ मुद्दा दर्ता भएकोमा ५३ वटा फछ्र्यौट भएको छ ।

किर्ते सम्बन्धी १० वटा मुद्दा दर्ता भएकोमा छ वटा, जालसाजी मुद्दा दुई सय ९९ वटा दर्ता भएकोमा एक सय ६७, गाली बेईज्जती कसुरमा ४४ मुद्दा दर्ता भएकोमा २२ वटा, फौजदारी कसुरमा २७ मुद्दा दर्ता भएकोमा १५ कटा फछ्र्यौट भएको छ । यसैगरी, चेक अनादरका पाँच सय ८८ मुद्दा दर्ता भएकोमा चार सय तीन वटा फछ्र्यौट भएको पनि उहाँले बताउनुभयो ।
जिल्ला अदालतमा दर्ता भएका मुद्दा मध्ये अब एक हजार नौ सय ६४ मुद्दा चालु आर्थिक वर्षमा जिम्मेवारी सरी आएको सूचना अधिकारी वलीले बताउनुभयो । जिल्ला अदालतमा अब छ महिनाभित्रको मुद्दा सबैभन्दा धेरै रहेका छन् । फछ्र्यौट गर्न बाँकी मुद्दामा छ महिनाभित्रका एक हजार एक सय ३४ वटा, छ महिनादेखि एक वर्षभित्रका पाँच सय २२ वटा, एक वर्षदेखि १८ महिनाभित्रका दुई सय ८२ र १८ महिनादेखि दुई वर्ष भित्रका २६ वटा मुद्दा रहेका जिल्ला अदालत दाङका नायव सुब्बा श्रीधर सुवेदीले बताउनुभयो । उहाँका अनुसार अदालतमा दुई वर्ष नाघेका मुद्दाको संख्या शुन्य रहेको छ ।
विगत वर्षहरुमा दुई वर्षभन्दा माथिका मुद्दाको फाईल अघि बढाउन चुनौति भएपनि यो पटक दुई वर्ष नाघेका मुद्दाको संख्या शुन्यमा झरेको छ । २०७७ साल साउनदेखि फरक व्यवस्थापन पद्दतिबाट इजलासको काम अघि बढाईएको हुँदा मुद्दाको प्रकृति अनुसार काम भईरहेको न्यायाधीश पौडेलले बताउनुभयो । सरल, सामान्य र विशेष प्रकृतिका मुद्दाको तोकिएको समय अनुसार किनारा लगाउन छ वटा इजलासमार्फत काम भईरहेको उहाँले बताउनुभयो ।

जिल्ला अदालतमा वर्षेनी मुद्दाको संख्या बढ्दै गएको तथ्यांकले देखाएको छ । आर्थिक वर्ष २०७८–०७९ मा चार हजार सात सय ९९ मुद्दा दर्ता भएकोमा आर्थिक वर्ष २०७९–०८० मा पाँच हजार एक सय ९१ मुद्दा दर्ता भएको थियो । आर्थिक वर्ष २०८०–०८१ मा पाँच हजार पाँच सय चार वटा मुद्दामध्ये तीन हजार छ सय १० मुद्दा फछ्र्यौट भएको थियो । जिल्ला अदालतमा वर्षेनीे संख्या उल्लेख्य रुपमा दर्ता हुने गरेको छ । दाङ जिल्ला अदालतमा परेको मुद्दामध्ये सबैभन्दा धेरै सम्बन्ध विच्छेदका रहेका छन् । वैदेशिक रोजगारी, अशिक्षा, गरिबी, सामाजिक परिवेशलगायतका कारण पनि पछिल्लो समय सम्बन्ध बिच्छेदका घटना बढ्दै गएको छ । सूचना अधिकारी वलीका अनुसार यसो हुनुमा बसाइँसराइ र स्वतन्त्रतालगायत रहेका छन् । ‘गाउँ छाडेर सहरी वातावरणमा रमाउने, अर्काको देखासिकी गर्ने, राम्रो लगाउने, मीठो खाने र आम्दानीभन्दा खर्च धेरै गर्ने भएका कारण परिवारभित्र कलह सुरु हुन्छ र त्यो फैलिँदै गएर सम्बन्धविच्छेदमा परिणत हुने अवस्था आएको हामीले ठम्याएका छौँ,’ उहाँले भन्नुभयो, ‘यसले समाजमा पार्ने असरका बारेमा बेलैमा सोँच्न जरुरी छ । नेपाली समाजमा परिवार बिखण्डनको अवस्था आउनु भनेको कुनै पनि हालतमा राम्रो मान्न सकिन्न ।’

कुल मुद्दाको करीव २५ प्रतिशत बढी मुद्दा सम्बन्ध बिच्छेदका रहेका छन् । ‘यसले श्रीमान–श्रीमती बीच मात्रै सम्बन्ध टुट्दैन, उनीहरुको बालबच्चाको भविष्य टुट्छ, अनि हामीले चाहेको समाज कसरी राम्रो बन्छ,’ उहाँले भन्नुभयो, ‘अहिले विकास र समृद्धिका कुरा निकै गर्छौँ, हाम्रो प्राथमिकता पनि यसैमा छ, तर यो यही समाजको एक अंग हो भन्ने बिर्सिँदै गएका छौँ, जसको सिकार बालबालिका र समाज भईरहेको छ ।’

अदालतका सूचना अधिकारी वलीले पारिवारिक बेमेल, आपसी समझदारीको अभाव, वैदेशिक रोजगारीका क्रममा उत्पन्न विवाद, वैदेशिक संस्कृतिको सिको, चाँडो उमेरको प्रेम विवाह आदिले वैवाहिक सम्बन्धविच्छेदका घटना दिनानुदिन बढ्दै गएको बताउनुभयो । यसैगरी जिल्ला अदालतबाट समयको विकास र प्रविधिहरुको पहुँचका कारण अदालतले आफूले दिने सेवालाई छिटोछरितो बनाउँदै लगेको न्यायाधीश पौडेलले बताउनुभयो । सबैको पहँुचमा न्याय पुग्नु नसकेको, न्याय प्राप्त गर्ने प्रक्रिया लामो र झञ्जटिलो भएको, महंगो रहेको जस्ता गुनासोहरु न्याय क्षेत्रमा पटक–पटक आउने गरेका कारण यस्ता गुनासोहरुलाई मध्यनजर गरे अदालतले विभिन्न कार्यक्रम तथा अभियानहरु सञ्चालन गरेर सेवाग्राहीहरुका बीचमा जाने गरेको न्यायाधीश पौडेल बताउनुभयो ।

अदालतले बयान, बकपत्र, थुनछेक र फैसला गर्ने कार्य बाहेक गुज्रेको तारेख थाम्ने, मुद्धा सकार गराउने, कोर्ट फिको सुविधा दिने, अनुमति दिने, पेशी तारेख तोक्नेलगायतका कार्यहरु एक घण्टाभित्र गर्ने गरेको उहाँले बताउनुभयो । यस्तै असहाय, अशक्त, आर्थिक रुपले बिपन्न, नाबालक, जेष्ठ नागरिक, थुनुवा मानिसको मुद्धाको पक्ष भए बैतनिक वकिलमार्फत निःशुल्क सेवा दिने गरेको पनि अदालतले जनाएको छ । यस्तै, अदालतले दैनिक कानुनी परामर्श, न्यायाधीश र सेवाग्राहीहरुको बीचमा प्रत्यक्ष भेटघाट र अन्तत्र्रिmया कार्यक्रम, मुस्कानसहितको न्यायापालिका मेलमिलापमा पठाउने, सिघ्र फैसला कार्यान्वयनको व्यवस्थालगायत सेवा अदालतले गर्दै आएको उहाँले बताउनुभयो ।