शरद देवकोटा
कुनै लोककथाअनुसार कुनै एउटा गाउँमा लोभी पण्डित र धनी जजमान रहेछन् । ती जजमान कसैले उनको प्रशंसा गरिदियो भने उत्तिखेरको उत्तिखेरै फुरुङ्ग पर्ने स्वभावका रहेछन् । उनी फुरुङ्ग परेको मौका छोपेर उनका आसेपासेले अनेकथरि सामान फुत्काउन सफल हुँदारहेछन् । त्यही मेलोमेसोमा उनका पण्डित पनि दिनरात नभनी प्रशंसामा खटिदारहेछन् । धन पैसा प्रशस्त भएका र सन्तान नभएका कारण पनि उनले खर्च गर्न आनाकानी गर्दारहेनछन् । त्यही भएर कहिले सप्ताहपुराण । कहिले देवीभागत र कहिले सत्यनारायणको पूजा लगाउन उकासिरहँदारहेछन् । बाँचुन्जेल त पुगेकै छ । अहिले दान पुण्य गरेपछि पो अर्काे जुनीमा यस्तै सुखसयलले दिन कटाउन पाइन्छ भनेर उक्साउँदा रहेछन् । पण्डितको यो उक्साहटमा लागेर ती जजमानले आँखा चिम्म गरेर प्रशस्त धन पैसा खर्च गर्न लागेछन् । एकदिन हैन दुई दिन हैन लगातार त्यसरी फजुल खर्च गर्न थालेपछि ती जजमानको ढुकुटी रित्तिदै जान थालेछ । उनी सुस्तसुस्त चिन्ता र पिरलोमा पिल्सिदै जान थालेछन् ।
धन भनेको यो जुनीमा मन हुकाएर जति खर्च ग¥यो सके दोब्बर नभए त्यतिकै मात्रामा अर्काे जुनीमा प्राप्त हुने हो । यो जीवन कर्कलाको पात झै क्षणिक छ । यो संसार सबै झुटो हो । अहिले यो जुनीमा श्रीसंपत्ति थुपारेर केही फाइदा हुँदैन । त्यसबाट कुनै पुण्य प्राप्त पनि हुँदैन । अहिले खर्च गरे अर्काे जुनीमा धर्म कमाइने हो । वास्तविक मोक्ष प्राप्त हुने हो । जति धेरै दान उति धेरै मान । जति धेरै खर्च उति धेरै धर्म । यो जीवन केही होइन । वास्तविक जीवन त मरेपछि प्राप्त हुने हो । यसकारण अर्काे जुनीमा दुख पाउनु भन्द्या यो जुनीमा जति धेरै दान उति धेरै पुण्य । जति धेरै उदार मन उति धेरै मोक्ष । जति धेरै खर्च उति धेरै भगवान खुशी । भगवान खुशी भए यो जुनी त सप्रिने नै भइहाल्यो । अर्काे जुनी पनि आनन्दपूर्वक कट्ने भयो ।
यो जुनीमा दान नगरे अर्काे जुनीमा गधा भएर जन्मनु पर्छ । कुुकुर भएर जन्मनुपर्छ । खच्चड,उल्लु,बिरालो , छेपारो,लाटोकोसेरो,गँड्यौला मात्र हैन अरु धेरै जीव जन्तु भएर जन्मनु पर्छ । त्यस्तो जीवन जन्मनु भन्दा त अहिले नै दान पुण्य गरेर अर्काे जुनीमा पनि मान्छे भएर जन्मनु पर्छ । अब भन्नु होस् दान गर्ने कि नगर्ने ? पण्डितको यस्ता अमृत वचन सुनेपछि जजमानले अझ धेरै धन पैसा खर्च गरेर दान पुण्य कमाउने मेलोमेसोमा तल्लिन हुँदै जानथाले । उनको खर्च गराइले पण्डित मोटाउँदै र जजमान दुब्लाउन थाले । हत्तु हैरान भएर एकदिन जजमानले सोधेछन्–तपाइँले यो जीवन केही होइन भन्नु हुन्छ । तर धनपैसो खर्च नगरेर थपथप चाँजेर राख्नु हुन्छ । तपाइँले दान पुण्य गर्न पैसा खर्चिनु नपर्ने । मैले मात्र खर्च गरिरहनु पर्ने कारण किन ? अर्काे जुनीमा मोक्ष प्राप्त हुने भए यो जुनीमा तपाइँले किन दान गर्नुहुँदैन त ? जजमानको यो प्रश्नको जवाफ दिन नसकेर पण्डितजी त्यहाँबाट सुइँकुच्चा ठोकेर भागेछन् ।
लोककथा अनुसारको व्यवहार जस्तै वर्तमान समयमा पनि कतिपय मान्छेले जीवनको यो समयलाई भन्दा बितिसकेको जीवनलाई महत्व दिने गरेका हुन्छन् । जाडोले कठ्याङ्ग्रिएर मान्छे मरेपछि उसले न्यानो तातो पाउला भनेर न्याना र महङ्गा सिरक डसना दान गर्नुपर्छ भनेर उनीहरुले जोडबल लगाउने गर्छन् । उदाहरणको लागि पाँच हजार रुपिया पैसाको अभावमा औषधि उपचार नपाएर कुनै मान्छेको मृत्यु हुन्छ । मृत्युपछि विभिन्न थरिका दान दक्षिणाका नाउँमा पचास हजार खर्च हुने गर्छ । यो समाज र यही समाजका उपज कतिपय मान्छेहरुले बाँचुन्जेल भोक प्यास के छ भनेर एकआँखर सोध्दा पनि नसोध्ने । सहयोगको हात बढाउँदा पनि नबढाउने । बाँचुन्जेल छिछि गर्ने । बृद्ध भएका बाबुआमालाई कसले स्याहार्ने भनेर दाइ भाइमा झगडा भएका उदाहरण प्रशस्तै रहेका छन् । मुद्दमामिला भएका घटना धेरै छन् । बोली बाराबार भएका मनहरु कति हो कति धेरै छन् र आवतजावत नभएका घर अझ धेरै रहेका छन् ।
बृद्ध हुँदै जाँदा दिन उमेरका मान्छेले आफ्ना मान्छेलाई स्याहार्ने । सेवा गर्ने र सहयोग गर्ने कामलाई धन पैसासंग जोड्ने कामलाई कतिपय मान्छेहरुलाई औधि मन पर्ने गर्छ । आफ्ना बाआमालाई पनि स्याहार्नुपर्छ भने मलाई यति धन हुनैपर्छ भनेर कटोकट गर्ने सन्तानहरु पनि हाम्रै समाजमा जताकतै भेटिने गर्छन् । बाँचुन्जेल वास्ता नगर्ने । जब मान्छेको मृत्यु हुन्छ त्यसपछि परलोक सुधार्ने र संस्कार जोगाउने नाउँमा अनेकथरि प्रपन्ज रच्ने काम हुन्छ । नाना थरि पिण्ड परिकार र दान दक्षिणा गर्ने भन्दै धन पैसा खर्च गर्ने काम हुन्छ । अरुलाई पोस्ने यस्तो काम गरेर धर्म कमाइन्छ भन्ने झुटा कुरालाई कतिपय मान्छेहरुले प्रचारमा ल्याइरहेका हुन्छन् । बाआमाको बाँचुन्जेल सेवा गर्नु सन्तानको लागि सबै भन्दा ठूलो धर्म त्यही हो । मरेपछिको भन्दा बाँचेको जीवनलाई महत्व दिनु सबै भन्द्या उत्तम कार्य हो ।
ब्रम्ह सत्य जगत मिथ्या । अर्थात ब्रम्ह (इश्वर) सत्य हो । अरु सबै झुटो हो । यो संसारमा गृहस्थी जीवन भन्दा सन्यासी जीवन सुखी हो । हाम्रा ऋषि महर्षिहरुको जीवन आनन्दको हो । यो गृहस्थी जीवनमा भुलेर मान्छेहरुले इश्वरलाई भुलिरहेका छन् । धर्मलाई बिर्सिरहेका छन् र ऋषि महर्षिको बाटो हिड्न छाडिरहेका छन् । भौतिक सुखमा मान्छे रमाउँदैछ । उसले आफ्नो कर्तव्य के हो ख्याल गर्न छाडेको छ । यो जीवनलाई भजन कीर्तन र भक्तिमा लगाउनुपर्ने हो । मान्छेहरुले गृहस्थी जीवन त्यागेर परम आनन्दको लागि भगवानमा मन लगाउन सक्नुपर्ने हो । यो झुटो संसार । यो मिथ्या भौतिक सुखसयल र यो बेकारको गृहस्थी आश्रमले मान्छेलाई भुलभुलैयामा पारिरहेको छ । अलमलमा पारिरहेको छ । विभिन्न जन्जालले जेलिरहेको छ । मान्छे कुहिराको काग बनेर आफ्नो कर्तव्यदेखि च्यूत हुँदै गइरहेको छ । हाम्रो समाजमा यसरी चिन्ता प्रकट गर्ने मान्छेहरु पनि हाम्रो समाजमा रहँदै आएका छन् ।
यो समाजमा सबै साधु सन्त बन्ने । सबै ऋषि महर्षि हुने र सबै गृहस्थी जीवनदेखि टाढा रहने हो भने त्यो समाज कस्तो बन्ला ? त्यो मुलुक कस्तो देखिएला र मान्छेको बाँच्ने कला कस्तो बन्दै जाला ? अहिले सोच्दा र कल्पना गर्दा पनि अत्यन्त असज हुने गर्छ । एउटा सत्य कुरा के हो भने यो जगत झुटो । यो जीवन केही होइन र भौतिक विकास विकास नै होइन भनेर जसले भन्छ उसलाई सबै भन्दा धेरै भौतिक सुख सुविधा चाहिएको हुन्छ । ठूला मन्दिरका पुजारीलाई हेरे हुन्छ । ठूला मठका मठाधीशलाई हेरे हुन्छ । धेरै धन उनैलाई । अरु भन्दा उच्च आसन उनैलाई । ठूलो पद उनैलाई । ठूलो भाग उनैलाई । खानादेखि अरु सेवा सुविधा अरुको भन्दा कति हो कति धेरै चाहिने । गृहस्थी जीवनले उब्जाएका अनाजका नानाथरि परिकार खाएर डकार्दै र गृहस्थी जीवनलाई सराप्नेहरु वास्तवमा ढोंगी हुन् र पाखण्डी हुन् । वास्तवमा गृहस्थी जीवनबाट सिर्जित प्रेम,सद्भाव पौरख र आत्मीयताभित्र नै मानव जीवन,मानव सभ्यता र यो संसारलाई सुन्दर बनाउने अनुपम कला रहेको छ । विडम्बना ! कतिपय मान्छेहरुले यो भौतिक जीवन बेकार हो पनि भन्दै जान्छन् र सबै भन्दा बढ्ता भौतिक सुविधामा उनीहरुले रमाइरहेका हुन्छन् ।
कहिले तिनै आफन्त सधै कामलाग्दा जस्ता । कहिले तिनै आफन्तलाई कहिले पनि नहेरुँ जस्ता । कहिले पानी । कहिले घाम । कहिले बादल । कहिले झरी । कहिले हाँसो । कहिले रोदन । जिन्दगीको यात्रा सधै एकनासको हुँदैन । तर पनि मान्छेले सधै एकनासले राम्रो मात्र भइरहोस भन्ने सोच्ने गर्छ । दिन,उमेर र बैंस सधै एकैकिसिमको भइरहोस भन्ने ठान्ने गर्छ । यो मानवीय स्वभाव नै हो । राम्रो देख्नु । राम्रो रोज्नु र राम्रो खोज्नु यो सकारात्मक पक्ष हो । कोही मान्छे दुखमा अलि बढी आत्तिने गर्छन् । कोही मान्छे सुखमा अलि बढी मात्तिने गर्छन् । उज्यालो हुँदा कहिले पनि अन्धकार हुँदैन कि जस्तो । अन्धकार हुँदा कहिले पनि उज्यालो हुँदैन कि जस्तो । मलाई त सधै सुखै सुख । खै के गर्नु मेरो त कर्मै खोटो । मलाई त दुखै दुख । कसै कसैले यस्तो सोच्ने गर्छन् । वास्तवमा यस्ता सोचाइ वास्तविकतासंग मेल खाने हुँदैनन् । कुनै पनि मान्छेको कर्म खोटो भन्ने हुँदै हुँदैन ।
आफूलाई भद्रभलाद्मी र ठूलाबडा ठान्ने केही केही मान्छेले भाविको लेखाको नाउँमा मान्छेलाई नै ठग्दै आइरहेका हन्छन् । सुकुम्वासी र हुकुम्वासी हुनु भनेको कर्मको लेखाको कारणले हो भन्ने कुतर्क गरेका हुन्छन् । आकाशमा सूर्य र चन्द्र ग्रहण लाग्दा कुन राशीलाई शुभ र कुन राशीलाई अशुभ हुन्छ भनेर अबैज्ञानिक तर्क गरिरहेका हुन्छन् । ग्रहण लाग्दा नांगो आँखाले सूर्यलाई हेर्नुहुँदैन । यो वास्तविकता हो । यो सत्य हो । यो बाहेक अरु जे जति तर्क गरिरहेका हुन्छन् ती सबै असत्य हुन् । भ्रम हुन् र कुतर्क हुन् । जसले यो संसारमा चन्द्र सूर्य ग्रहण लाग्ने तरिका प्रमाण सहित पत्ता लगायो उसले यस्ता कुतर्कलाई महत्व दिएन ।
अन्धविश्वासी समाज र व्यक्तिको सोचाइका कारण ग्रहणलाई शुभ अशुभसंग जोडेर यो राशीको मान्छे करोडपति हुनेछ । यो मान्छेलाई पीडा पुग्नेछ । यो राशीको मान्छे दुखी हुनेछ भनेर भ्रम छर्ने काम गरिरहेका हुन्छन् । यस्ता कुतर्कले समाजलाई कहिले पनि असल बनाउन सक्दैन । अन्धविश्वास र रुढिवादी सोचले कुनै पनि मान्छे सुखी र समृद्ध बन्न सक्दैन । समाज र देशले त झनै उन्नति गर्न सक्दैन भन्ने मेरो बुझाइ रहेको छ ।
