सम्पादकीय
दाङको राजनीतिक, शैक्षिक र सांस्कृतिक इतिहासलाई एकै ठाउँमा राखेर हेर्दा त्यसभित्र एउटा यस्तो नाम उज्यालो भएर टल्किन्छ, जसले विचार, संघर्ष र सिर्जनालाई एउटै धारमा उभ्याएर समाज रूपान्तरणको अभियान चलायो, त्यो हो, नेत्रलाल पौडेल ‘अभागी’ । दाङको धर्ना सिसैपुरमा वि.सं. २००१ साल पुस २७ गते जन्मिनुभएका नेत्रलाल पौडेल ‘अभागी’ केवल एक व्यक्ति मात्र होइन, एउटा युगको चेतना, एउटा विचारधाराको प्रतिविम्ब र जनपक्षीय संघर्षको जिउँदो दस्तावेज हुनुहुन्छ । ग्रामीण गरिबी, सामन्ती संरचना र शिक्षाको सीमित पहुँचबीच हुर्किएको उहाँको बाल्यकालले नै उहाँलाई समाजको कठोर यथार्थसँग साक्षात्कार गरायो । जहाँ साक्षरता न्यून थियो, विभेद र अन्याय सामान्य थियो, त्यहीँबाट उठेर उहाँले चेतनाको दीप प्रज्वलन गर्नुभयो । शिक्षक, साहित्यकार र राजनीतिज्ञ—यी तीनै भूमिकामा उहाँले एउटै उद्देश्य बोकेर हिँड्नुभयो, त्यो हो, शोषित, उत्पीडित र श्रमजीवी जनताको मुक्ति । उहाँको जीवन प्रारम्भदेखि नै साधारण थिएन, बरु असाधारण संघर्षको कथा थियो, जसले उहाँलाई दाङ मात्र होइन, सिंगो नेपाली प्रगतिशील आन्दोलनको प्रतीक बनायो ।
नेत्रलाल पौडेल ‘अभागी’को जीवनलाई बुझ्न उहाँको शैक्षिक, सामाजिक र राजनीतिक यात्रालाई एउटै सूत्रमा बाँधेर हेर्न आवश्यक हुन्छ । प्रारम्भिक शिक्षा स्थानीय विद्यालयबाट सुरु गर्दै उहाँले अध्ययनशीलता र अनुशासनलाई आफ्नो जीवनको आधार बनाउनुभयो । ग्रामीण परिवेशबाट काठमाडौं पुगेर वि.सं. २०२२ मा बीए अनर्स पूरा गर्नु त्यतिबेलाको समाजमा असाधारण उपलब्धि थियो, जहाँ गाउँबाट आएका युवाहरूका लागि राजधानीको शैक्षिक यात्रा नै चुनौतीपूर्ण मानिन्थ्यो । तर उहाँको यात्रा केवल डिग्रीसम्म सीमित रहेन; त्यो समाज फर्केर परिवर्तन गर्ने संकल्पमा परिणत भयो । अर्घाखाँची, गुल्मी र दाङका विद्यालयहरूमा अध्यापन गर्दै उहाँले शिक्षालाई केवल पाठ्यपुस्तकको ज्ञान होइन, सामाजिक चेतनाको माध्यम बनाउनु भयो । २०२४ सालतिर नारायणपुरस्थित सिद्ध रत्ननाथ माध्यमिक विद्यालयको स्थापना र प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी सम्हाल्नु उहाँको शैक्षिक नेतृत्वको उदाहरण हो, जहाँबाट उहाँले विद्यार्थीहरूलाई केवल अक्षर होइन, विचार पढाउनुभयो । यही क्रममा उहाँको राजनीतिक चेतना पनि गहिरिँदै गयो । २०११ सालतिरै कम्युनिस्ट आन्दोलनसँग जोडिनुभएका उहाँले अर्घाखाँची–गुल्मी क्षेत्रको संगठन विस्तारमा भूमिका खेल्नुभयो । पछि २०३० सालपछि पूर्णकालीन राजनीतिमा प्रवेश गर्दै भूमिगत जीवन अपनाउनु उहाँको संघर्षको निर्णायक मोड थियो । नेकपा मालेको गठनपछि दाङ जिल्ला सचिव, केन्द्रीय सदस्य हुँदै सुदूरपश्चिम ब्युरो सदस्यसम्म पुग्नु उहाँको राजनीतिक योगदानको व्यापकता हो । उहाँ जहाँ पुग्नुहुन्थ्यो, त्यहाँ विचारको उज्यालो फैलिन्थ्यो, किसान र श्रमिकहरूमा आत्मविश्वास जाग्थ्यो, र युवाहरूमा परिवर्तनको हुटहुटी बढ्थ्यो । यही कारण उहाँलाई दाङका कम्युनिस्टहरूले सम्मानपूर्वक ‘माडसाव’ भनेर सम्बोधन गर्थे, एक शिक्षक जसले कक्षाकोठाभन्दा बाहिर जनताको जीवनमा पाठ पढाउनुभयो ।
उहाँको व्यक्तित्व केवल राजनीति वा शिक्षामा सीमित थिएन, बरु साहित्यिक क्षेत्रमा पनि उत्तिकै प्रभावशाली थियो । उहाँका कविता र काव्यहरू केवल साहित्यिक सिर्जना मात्र होइन, सामाजिक विद्रोहका घोषणापत्र थिए । “सतिसाल मात्र ठिङ्ग उभिन सक्छ” जस्ता रचनाले उहाँलाई प्रगतिवादी साहित्यको सशक्त हस्ताक्षरका रूपमा स्थापित ग¥यो । त्यहाँ प्रकृति, जीवनदर्शन, धर्म, संस्कृति र परम्पराभन्दा बढी सामाजिक अन्याय र वर्गीय विभेदविरुद्धको प्रतिरोध मुखरित हुन्छ । उहाँका कविताहरू सरल भाषामा लेखिएका भए पनि तिनको भाव गहिरो छ, जसले सामान्य पाठकको मनमा पनि चेतनाको तरंग पैदा गर्छ । “वर्गप्रेम” जस्तो काव्यसङ्ग्रहले उहाँको वैचारिक प्रतिबद्धतालाई अझ स्पष्ट बनाउँछ, जहाँ प्रेमलाई व्यक्तिगत भावनाभन्दा माथि उठाएर वर्गीय संघर्षसँग जोडिएको छ । उहाँले साहित्यलाई सहरका सीमित वृत्तमा होइन, गाउँका चोक, खेत र बस्तीमा पु¥याउनुभयो । यही कारण उहाँको साहित्य आज पनि प्रगतिशील आन्दोलनमा बारम्बार उद्धृत गरिन्छ । तर उहाँको जीवनको अन्त्य भने अझैसम्म रहस्यको घेराभित्र छ । वि.सं. २०४१ साल जेठ ६ गते पार्टी कामका लागि काठमाडौं जाँदै गर्दा उहाँ बेपत्ता हुनुभयो र पछि लमही नगरपालिका–१ नर्तीको जंगलमा उहाँका अस्थिपञ्जर फेला परेको भनिन्छ । यो घटनाले आजसम्म पनि प्रश्नहरू उब्जाइरहेको छ । तर उहाँको भौतिक अनुपस्थितिभन्दा ठूलो कुरा उहाँले छोडेको विचार हो, जसले आज पनि नेपाली समाजमा अन्यायविरुद्ध आवाज उठाइरहेको छ । राज्यले पछि उहाँलाई सहिद घोषणा गर्नु, हुलाक टिकट प्रकाशित गर्नु र स्मृति प्रतिष्ठान स्थापना गर्नु सम्मानका प्रतीक भए पनि उहाँको योगदानको पूर्ण मूल्यांकन अझै बाँकी छ । उहाँले देखाएको बाटो केवल अतीतको कथा होइन, वर्तमान र भविष्यको मार्गदर्शन हो, जसले भन्छ—परिवर्तन नाराले होइन, विचार, कर्म र जनसंगठनको निरन्तर अभ्यासबाट सम्भव हुन्छ । उहाँको जीवनले दाङको एउटा सानो गाउँबाट उठेर राष्ट्रिय चेतनाको केन्द्रसम्म पुग्ने सम्भावनाको प्रमाण प्रस्तुत गर्छ, जसलाई हामीले अझ गहिरो रूपमा अध्ययन, सम्मान र अनुसरण गर्न आवश्यक छ ।
