पाण्डवेश्वर मन्दिरः एक शैक्षिक भ्रमणको अनुभव

सोनिया ओली/अस्मिता रोकाय

परिचय
पाण्डवेश्वर महादेव मन्दिर, जसलाई स्थानीय रूपमा धारपानी मन्दिरका रूपमा चिनिन्छ, लुम्बिनी प्रदेशको राजधानी दाङ जिल्लाको दक्षिणी भागमा अवस्थित एक प्रमुख धार्मिक र पर्यटकीय स्थल हो । यो मन्दिर पहाडी भूगोलमा रहेको छ र दाङ उपत्यकाको मनोरम दृश्यले घेरिएको छ । धारपानी मन्दिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई प्राकृतिक सौन्दर्य र ऐतिहासिक महत्त्वले पनि प्रसिद्ध छ । यो लेख हाम्रो शैक्षिक भ्रमणको अनुभव र मन्दिरको महत्व, संरचना, इतिहास र विकासका सम्भावनाहरूबारे विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

मन्दिरको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
पौराणिक कथनअनुसार, करिब पाँच हजार वर्षअघि महाभारत युद्ध समाप्त भएपछि पाण्डवहरू स्वर्गारोहणका लागि हिमालयतर्फ हिँडेका थिए । यात्राका क्रममा यो क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्य र शान्त वातावरणले आकर्षित भएर उनीहरूले यहाँ भगवान् शिवको तपस्या र आराधना गरे । सोही कारण यो क्षेत्रको नाम पाण्डवेश्वर रहन गएको हो। मन्दिर परिसरमा रहेको एउटै शिलामा शिवलिङ्ग, ब्रह्मपुत्र नदी र पादुका (पैताला) रहेको छ, जुन यस मन्दिरको प्राचीनता र पवित्रताको प्रतीक हो । मन्दिर निर्माणको क्रममा एउटा रोचक कथा जोडिएको छ । मन्दिर बनाउने स्थानमा रहेको साजको रूख काट्ने प्रयास असफल भएको थियो । स्थानीय बासिन्दाहरूले यो रूखमा दैवीय शक्ति रहेको विश्वास गरे । अन्ततः रूखलाई नकाटी त्यही स्थानमा मन्दिर स्थापना गरियो । अहिले पनि यो साजको रूख मन्दिर परिसरमा छ र मन्दिरलाई कुनै असर नपारी पर सरेको देखिन्छ । यो कथाले मन्दिरको पवित्रता र रहस्यमयतालाई थप बल पु¥याउँछ ।
पाण्डवेश्वर महादेव मन्दिरलाई धारपानी मन्दिरका रुपमा चिनिन्छ ।

दाङ उपत्यकाको दक्षिणी भागमा रहेको मन्दिर पहाडी भुगोलमा रहेको छ । लुम्विनी प्रदेशको राजधानीका रुपमा रहेको दाङ जिल्लामा रहेका विभिन्न धार्मीक तथा पर्यटकिय स्थलमध्य धारपानी महत्वपूर्ण रहेको छ । परापूर्वकाल अर्थात पाँच हजार बर्ष अघि पाण्डवहरु महाभारतको युद्ध पछि स्वर्गमा जानका लागि हिडेका थिए । सोही क्रममा धारपानीलाई सुन्दर र मनोरम ठानेर तपस्या गर्दै भगवान शिवको आराधना गरेको हुँदा यस क्षेत्रको नाम पाण्डवेश्वर रहेको भन्ने भनाई छ । परापूर्वकालदेखि अहिलेसम्म महत्वपूर्ण रहेको एउटै ढुङ्गामा शिवलिंग र पैतला रहेको छ । यहि शिलामा भएको नदीलाई व्रम्हपुत्र भन्ने चलन रहेको छ । यहि पत्थर नै सवैभन्दा महत्वपूर्ण रुपमा रहेको छ । पहिलेको समयमा हिन्दु धर्मका मानिसहरु पुजापाठ गर्नका लागि जान्थे भने अहिले आएर पर्यटकहरु समेत जान थालेका छन् । भौतिक पूर्वाधारको निर्माणसंगै पर्यटकहरुको संख्या बढ्दै गएको छ ।

धारपानीमा सवैभन्दा आकर्षणको विषय भनेको विश्वकै अग्लो त्रिशुल हो । यो संरचना अहिले पर्यटकहरुका लागि आकर्षणको विषय बनेको छ । पहाडको छेंउमा गएर उत्तर तर्फको मैदानी फाँट हेर्दा मन रमाउँछ । विश्वकै अग्लो त्रिशुलको स्थापना २०७५ साल फागुन १४ गतेका दिन गरएको थियो । यसको उचाई ४२.४ फिट रहेको छ । यसको गोलाई ४४ इन्च रहेको छ भने तौल आठ हजार एक सय १३ किलो रहेको छ । त्रिशुल निर्माणका लागि त्यतिवेला २० लाख रुपैया खर्च गरिएको थियो । निर्माण सुरु भएको तीन बर्षमा नै यसको निर्माण कार्य सकिएको थियो । अहिले यो पर्यटकिय गन्तव्य भएको छ ।

यो अग्लो त्रिशुलका नामले चिनिन्छ । यसका साथै एक सय आठवटा शिवलिंग, एक सय आठवटा ढुङ्गे धारा, ओम आकारको ताल, एक सय आठ वटा बन्दै गरेका तुलसीका मठ लगायतका संरचना छन् । वरीपरी जंगलले घेरको तलपट्टी फेंदमा रहेको धारपानी साच्चिकै मनमोहक छ । ति संगलमा पाँच सय ७६ जोडी बर पिल रहेका छन् एक हजार आठ बर पिपल रोप्ने परियोजना भइरहेको छ । देश तथा विदेशबाट धारपानीलाई अवलोकन गर्न पर्यटकहरु दिन प्रतिदिन बृद्धि भइरहेका छन् ।

हिजो आज धारपानीमा व्यापार व्यवसाय फस्टाएको देख्न सकिन्छ । धारपानी मन्दिर नजिकै प्रहरीको सुरक्षा रहेको छ । धारपानी मन्दिरमा अहिले अनेकन मन्दिर स्तम्भ र शिला पनि रहेका छन् । ति सवै धारपानी मन्दिरसंग सम्वन्ध राखेर निर्माण गरिएको छ । धारपानीमा रहेका भौतिक संरचनाहरु यस प्रकार रहेका छन् ।
१. शिव मन्दिर ( एउटै शिलामा शिवलिंग, व्रम्हपुत्र र पादुका)
२. एक सय आठ शिवलिंग
३. एक सय आठ गौमुखी धारा
४. शिव बाहन नन्दीको मूर्ति
५. हवनकुण्ड
६. श्री गणेश मन्दीर
७. गंगा बासुकी नाग गन्दिर
८. लक्ष्मी नारायण मन्दिर
९. हनुमान मन्दिर
१०. सूर्यनारायण मन्दिर
११. श्रीम राम जानकारी मन्दिर
१२. ॐ सागर
१३. गायत्री मन्दिर
१४. शिव पार्क
१५. सुनकोट खड्गदेवी मन्दिर
१६. कमल पोखरी
१७ सूर्य स्तम्भ
१८. श्राद्ध घर
१९. धर्मशाला
२०. पिकनिक स्थल
२१. यज्ञ मण्डप

धारपानीमा रहेका संरचनाहरु यसको पहिचान हुन । धार्मिक सम्पदाले भरिपूर्ण पाण्डवेश्वर मन्दिर साच्चिकै मनमोहक रहेको छ । जीवनमा एक पटक पुग्नै पर्ने स्थल रहेछ । पाण्डवेश्वर धामको मुख्य मन्दिरको इतिहास अझ बेग्लै रहेछ । परापूर्वकालमा यस मन्दिरको स्थापना गर्ने क्रममा एउटा साजको रुख थियो, जुन अहिले पनि छ । त्यहि बृक्ष भएको स्थानमा मन्दिर बनाउनका लागि रुख काट्न थालियो । रुख काट्नका लागि जति प्रयास गर्दा पनि रुख काट्न सकिएन । रुखमा नै दैविय शक्ति रहेको स्थानीयको भनाई छ । रुख नकाटी त्यहि स्थानमा मुख्य मन्दिर स्थापना गरिएको छ । जुन मन्दिरमा व्रम्हपुत्र, शिवलिंग र पादुका रहेका छ् । यो मन्दिर बनेको पनि लामो समय भएको छ । साजको रुख आफै मन्दिरको पर पर सरेको देखिन्छ । रुखले मुख्य मन्दिरलाई कुनै असर गरेको छैन ।

पाण्डवेश्वर धाममा स्थानीय बासिन्दाले योगदान दिंदै आएको स्पष्ट देखिन्छ । पहिले साविक धर्ना गाविसमा पर्ने यो मन्दिर हाल घोराही उपमहानगरपालिकाको वडा नं. ५ मा रहेको छ । वडा नं. ५ मा रहेको भएपनि अन्य वडाका स्थानीयको योगदान महत्वपूर्ण रहेको छ । यो मन्दिर स्थापनामा योगदान दिने प्रमुख व्यक्त बाल व्रम्हचारी लक्ष्मीकान्त हुनुहुन्थ्यो । अहिले उहाँकै स्मृतिमा प्रमुख मन्दिरको छेंउमा बाल व्रम्हचारी लक्ष्मीकान्त मन्दिर निर्माण गरिएको छ । हाल यसको नेतृत्वमा गणेश अधिकारी हुनुहुन्छ । अधिकारी अध्यक्षका रुपमा आएपछि धारपानीको रुप परिवर्तन भएको छ । यसमा अरुको साथ र सहयोग रहेको छ । केही बर्ष अघि महापुराण आयोजना गरेर आर्थिक संकलन गरिएको थियो । यसैगरी लुम्विनी प्रदेश सरकारले पनि सहयोग गरेको छ । घोराही उपमहानगरपालिका लगायत अन्य विभिन्न निकायले सहयोग गरेका छन् । व्यक्तिगत रुपमा सहयोग गर्नेहरुको लिष्ट लामो रहेको छ । यस पाण्डवेश्वर मन्दिरमा हरेक बर्ष महाशिवरात्रीको दिन ठूलो मेला लाग्ने गरेको छ । हिन्दु धर्मावलम्वीहरु लाखौंको संख्यामा मन्दिरमा पुजा पाठका लागि जाने गर्दछन् । टाढा टाढाबाट मानिसहरु आउने गर्दछन् । शिवरात्रीको समयमा मात्रै होइन अन्य समयमा पनि भक्तजनको भिड लाग्ने गरेको छ । केही बर्ष यता साउनको समयमा विषेश पुजा आजा हुन थालेको छ । गंगा आरती हुन थालेको छ । साउनका महिना शिवका लागि प्रिय मानिन्छ । शिवका लागि विशेष महत्वको महिनाका रुपमा रहेको साउनमा गंगा आरती र शिव पुराण आयोजना गर्दा धारपानीको महत्व अझ बढेको छ ।

यस मन्दिर क्षेत्रमा फोहरमैला व्यवस्थापनको काम व्यवस्थित रुपमा भएको छ । खानेपानीको सुविधा राम्रो रहेको छ । भक्तजनलाई बस्नका लागि बेञ्चको व्यवस्था गरिएको छ । पर्यटक र भक्तजनको सुविधानका लागि अझै केही सुविधा थप गर्नुपर्ने देखिन्छ । अझै आकर्षक भौतिक संरचना तयार गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ । पुराना सामग्रीको व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ । शुद्ध पानीको व्यवस्थापन बृद्धि गरिनुपर्छ । भक्तजनले दिने भेटीलाई अझै व्यवस्थित गरिनुपर्ने देखिन्छ । त्यसका लागि दान पेटीकाको संख्या बढाउनुपर्ने हुन्छ । कतिपय कमजोरी सुुधार गर्न सकियो भने धारपानी अझै व्यवस्थित, सुन्दर र मनोरम बनाउन सकिन्छ । पाण्डवेश्वर मन्दिर व्यवस्थापन समितिले धारपानीको विकासका लागि अझै मेहनतका साथ काम गर्नेछ भन्ने आशा गर्न सकिन्छ । यस क्षेत्रको सुधारका लागि गर्नुपर्ने कामहरुलाई निम्न रुपमा सुझाव दिन सकिन्छ ।

१. यस क्षेत्रमा अझै पनि उपयुक्त तरिकाले फोहर व्यवस्थापन नभएकाले यसमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
२. विभिन्न मेला, आरती र पुजाको समयमा अत्यधिक भिड हुने भएकाले भक्तजनका लागि आवश्यक पर्ने बासको व्यवस्था मिलाउनुपर्ने देखिन्छ ।
३. धारपानी मन्दिर क्षेत्रमा भक्तजनको संख्या अत्यधिक हुने हुँदा भिडभाडको समयमा शौचालयको अभाव हुने गरेको छ । यस्तो अवस्थामा शौचालयको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
४. मन्दिर परिसरसम्म पुग्नका लागि खुल्ला बाटोको आवश्यकता देखिन्छ ।
५. एक सय आठ वटा बहुमुखी धारा बनाइएको छ तर धारामा पानी २४ सैं घण्टा व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ । धारामा पानीको व्यवस्था नगरि फूलहरु रोपेको देखिन्छ ।
६. त्रिशुल नजिकै केटाकेटीका लागि मोटर खेलौना राख्दा राम्रो देखिएको छैन । यसलाई हटाउनुपर्छ ।
७. पर्यटकलाई आकर्षित गर्नका लागि एउटा राम्रो पार्क निर्माण गर्नुपर्छ । जहाँ प्रवेश गर्दा निश्चित शुल्क लिने व्यवस्था गर्न सकिन्छ ।
८. पार्किङलाई व्यवस्थित गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
९. ववईको पुल देखि मन्दिरसम्म पुग्ने सडकलाई अझै चौडा पारेर आवागमन सजिलो बनाउनुपर्ने देखिन्छ ।
१०. धारपानीलाई नेपालकै प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटकिय गन्तव्य बनाउनका लागि अझै बढी प्रचार प्रसारका काम गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
अन्त्यमाः पाण्डवेश्वर धाम धार्मिक, सांस्कृतिक र पर्यटकीय दृष्टिकोणले अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । यो मनोरम स्थल जीवनमा एकपटक अवश्य भ्रमण गर्नुपर्ने गन्तव्य हो । मन्दिरको प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक कथाहरू र आधुनिक संरचनाहरूले यहाँको महत्वलाई थप उजागर गर्छन् । मन्दिर व्यवस्थापन समितिले सुझावहरूलाई कार्यान्वयन गरेमा धारपानी नेपालको प्रमुख तीर्थस्थल र पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्छ ।

(पद्मोदय पब्लिक नमुना उच्च मावि, भरतपुर, दाङ, कक्षा १२ को शैक्षिक भ्रमणपश्चात् तयार पारिएको ।)