समीक्षा

जीवन र माटोको सुगन्ध ‘जीवनसूत्रका गीत’ मा

शरद ऋतु

नेपाली साहित्यमा बालसाहित्य र किशोर साहित्यको आफ्नै विशिष्ट महत्व छ । बालबालिकाको कोमल मनोविज्ञानलाई बुझेर उनीहरूमा जीवनप्रतिको सकारात्मक दृष्टिकोण, राष्ट्रप्रेम, श्रमप्रतिको सम्मान, प्रकृतिसँगको आत्मीयता तथा मानवीय मूल्यको विकास गराउने साहित्यिक कृतिहरूको आवश्यकता आज झन् बढी महसुस भइरहेको छ । आधुनिक प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र उपभोक्तावादी संस्कृतिको प्रभावले नयाँ पुस्ता आफ्नै मौलिकता, श्रमसंस्कार र सामाजिक उत्तरदायित्वबाट क्रमशः टाढिँदै गएको सन्दर्भमा यस्ता कृतिहरूको महत्व अझ बढेको छ । यही आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यका साथ साहित्यकार खगेश्वर भण्डारीले प्रस्तुत गर्नुभएको बाल तथा किशोर कविता संग्रह ‘जीवनसूत्रका गीत’ नेपाली बालसाहित्यको क्षेत्रमा एउटा महत्वपूर्ण कृतिका रूपमा देखापरेको छ । नेपाली साहित्यमा बालवालिका लक्षित कृतिहरुको खडेरी छ भन्न सकिन्छ । बालवालिकाका बारेमा पत्रिकामा कम मात्रै लेखिन्छ । रेडियोमा कम बोलिन्छ । टेलिभिजनको अवस्था पनि त्यस्तै हो । पछिल्लो समय लोकपृय रहेको अनलाईनमा पनि यस्तै समस्या देखिन्छ । बालवालिका लक्षित सामग्रीको अभाव भइरहेको समयमा खगेश्वर भण्डारीको जीवनसूत्रका गीतले केही हदसम्म एउटा अभाव कम गरेको छ ।

अक्षरधाम प्रकाशनबाट पहिलो पटक वि.सं. २०८२ मा प्रकाशित यो कृति केवल कविताहरूको संग्रह मात्र होइन, जीवन जिउने कला सिकाउने एउटा साहित्यिक पाठशाला पनि हो । यस पुस्तकमा जीवनका विविध पक्षलाई बालमैत्री शैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ । पुस्तकको आवरण हेर्दा नै पाठकलाई आकर्षित गर्ने सामथ्र्य यसमा छ । उदाउँदो वा अस्ताउँदै गरेको सूर्यको पृष्ठभूमिमा एक बाल आकृतिले नरसिङ्गा फुकिरहेको र अर्को आकृति प्रकृतिको काखमा बसेर जीवनलाई नियालिरहेको दृश्यले आशा, जागरण र सिर्जनशीलताको सन्देश दिन्छ । रातो, पहेँलो र सुनौलो रङ्गहरूको संयोजनले नयाँ बिहानीको संकेत गर्छ । बालकको हातमा रहेको बाजाले परिवर्तनको आह्वान गरेको जस्तो अनुभूति हुन्छ भने प्रकृतिको सान्निध्यमा बसेको अर्को आकृतिले जीवनको सौन्दर्य र शान्तिको खोजीलाई प्रतिनिधित्व गरेको देखिन्छ । आवरणले नै पुस्तकको मूल भावलाई दृश्यात्मक रूपमा अभिव्यक्त गरेको छ । खगेश्वर आफैमा राम्रो कलाकार पनि हो । उहाँ आफैले तयार पारेको आवरण र यस भित्रका रचनाहरुले साच्चिकै गम्भिर सन्देश दिएका छन् ।

यस कृतिका लेखक भण्डारीको लेखनीमा बेग्लै पचिहान छ । यस अघि ‘रातो सिपाही’, ‘सेतो विस्तरा’, ‘प्लास्टिकको फूल’ लगायतका चर्चित कृतिहरूमार्फत नेपाली साहित्यमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाइसकेका भण्डारीको अनुभव र सिर्जनशीलताको परिपक्वता ‘जीवनसूत्रका गीत’ मा पनि स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ । बालसाहित्यलाई केवल मनोरञ्जनको माध्यम नभई चेतना र संस्कार निर्माणको साधनका रूपमा प्रयोग गर्ने लेखकको दृष्टिकोण यस कृतिमा झन् परिपक्व रूपमा प्रस्तुत भएको छ । यस संग्रहमा ३५ वटा गीत तथा कविताहरू समावेश गरिएका छन् । पहिलो रचनादेखि अन्तिम रचनासम्म पुग्दा पाठकले जीवन, समाज, प्रकृति, राष्ट्र, श्रम, अनुशासन, चरित्र र प्रगतिका अनेक सूत्रहरू भेट्टाउँछ । संग्रहका अधिकांश कविताहरू जीवनमुखी छन् । ती कविताहरूले बालबालिकालाई केवल रमाइलो दिन खोजेका छैनन्, बरु उनीहरूलाई सोच्न, बुझ्न र असल नागरिक बन्न प्रेरित गरेका छन् ।

संग्रहमा पहिलो कविताका रुपमा ‘रमाइलो देश’ शिर्षकको कविता रहेको छ । ‘रमाइलो देश’मा देशको झण्डाका बारेमा उल्लेख गरिएको छ । यस कविताले नेपालको प्राकृतिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक विविधतालाई अत्यन्त सरल भाषामा चित्रण गरेको छ । कविले हिमाल, पहाड, तराई, वनजंगल, डाँफे, हिउँ र पर्यटकको प्रसंग उठाएर नेपालप्रतिको गर्व र आत्मीयता व्यक्त गरेका छन् । राष्ट्रप्रेमका नाममा नारा मात्र घन्काउने प्रवृत्तिभन्दा फरक, यस कविताले बालबालिकाको मनमा देशलाई चिन्ने, माया गर्ने र संरक्षण गर्ने भावना जगाउँछ । राष्ट्रियताको भावनालाई बालमनोविज्ञानसँग जोडेर प्रस्तुत गर्नु कविको महत्वपूर्ण सफलता हो ।
संग्रहमा रहेको दोस्रो कविता ‘मेरो देश आउ’ रहेको छ । जसमा नेपालको बर्णन गरिएको छ ।
स्वर्ग हेर्न मन भए मेरो देश आउ,
गुराँसका थुँगा टिपी शिरमाथि लाउ ।
हिउँमाथि कुद या त चौतारोमा बस,
जहाँ पनि पाइन्छ है मिठो मधुरस ।।
भण्डारीको जीवनसूत्रका गीतमा यस्तै एक से एक राम्रा रचना रहेका छन् । यस संग्रहको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको श्रम र सीपप्रतिको सम्मान हो । लेखकले आफ्नो भूमिकामै ‘समाज परिवर्तनको पहिलो सर्त श्रम, सीप र वैज्ञानिक संस्कार हो’ भनेर स्पष्ट रुपमा लेख्नुभएको छ । यही विचार संग्रहका धेरै कविताहरूमा प्रतिबिम्बित भएको छ । ‘किसान’, ‘सिप र श्रम’, ‘माटोको ऋण’ लगायतका कविताहरूले पसिनाको मूल्य बुझाउँछन् । आजको समाजमा धेरैजसो युवाहरू सजिलो सफलता र तडकभडकतर्फ आकर्षित भइरहेका बेला यी कविताहरूले श्रम नै सम्मानको आधार हो भन्ने सन्देश दिन्छन् । किसानको मेहनत, कारीगरको सीप र श्रमिकको योगदानलाई सम्मान गर्न सिकाउने यस्ता कविताहरू आजको आवश्यकता हुन् ।

संग्रहका कविताहरूमा जीवनबोध र नैतिक शिक्षाको पक्ष पनि उत्तिकै बलियो छ । ‘जीवन–सार’, ‘जीवनसूत्रका भाका’, ‘चरित्र’ जस्ता कविताहरूले असल आचरण, इमानदारी, सहयोग, अनुशासन र सकारात्मक सोचको महत्वलाई सहज रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । कविले उपदेशात्मक शैलीमा होइन देश र समाजको यथार्थ चित्रण गर्नुभएको छ । कतिपय कवितामा प्रकृतिका तत्वहरू, जनावर, चराचुरुङ्गी र दैनिक जीवनका घटनालाई प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरेर बालबालिकाले आफैं निष्कर्ष निकाल्ने वातावरण तयार गरिएको छ । कुनै पनि रचना बोझिला होइन रोचक र रहरलाग्दा छन् ।

प्रकृतिप्रतिको मोह पनि यस संग्रहको अर्को सबल पक्ष हो । नदी, पहाड, वन, फूल, चराचुरुङ्गी, बादल र घामजस्ता प्राकृतिक बिम्बहरू कवितामा बारम्बार दोहोरिएका छन् । यसले बालबालिकामा वातावरणीय चेतना विकास गर्न मद्दत पु¥याउँछ । प्रकृतिसँगको सम्बन्ध कमजोर बन्दै गएको वर्तमान समयमा यस्ता कविताहरूले बालबालिकालाई आफ्नै परिवेशसँग जोड्ने काम गर्छन् । प्रकृतिको संरक्षण र जीवनबीचको सम्बन्धलाई कविले सरल शब्दमा अभिव्यक्त गर्नुभएको छ । आज धेरै बालवालिकाहरु शहरमा बस्दछन् । शहरमा बस्नेहरुसंग जीवन छैन जस्तो लाग्छ । उनिहरु मानिस नभएर यन्त्र जस्ता भएका छन् । दुध के ले दिन्छ ? भन्दा डेरीले भन्ने । चामल कसरी आउँछ ? भन्दा पसलबाट भन्ने खालको अवस्था देखिन्छ । यसले हाम्रो पछिल्लो पिंढी कसरी समाजसंग कटदै गएको छ भन्ने देखाउँछ । बालवालिकालाई जीवन पढाउनु छ । माटो पढाउनु छ । देश पढाउनु छ । संघर्षका कथाहरुका बारेमा पनि जानकारी दिनुपर्नेछ ।

भण्डारीको कृतिको भाषाशैलीका दृष्टिले हेर्दा ‘जीवनसूत्रका गीत’ अत्यन्तै सफल कृतिका रुपमा आएको छ भन्न सकिन्छ । खगेश्वर भण्डारीको भाषा सरल, सहज र प्रवाहपूर्ण छ । बालबालिकाले सजिलै बुझ्न सक्ने शब्द चयन गरिएको छ । कविताहरूमा लयात्मकता प्रबल भएकाले सस्वर वाचन गर्दा झन् प्रभावकारी सुनिन्छन् । अनुप्रास, पुनरुक्ति र ध्वन्यात्मक शब्दहरूको प्रयोगले कवितालाई संगीतात्मक बनाएको छ । यही कारणले यी कविताहरू विद्यालयका पाठ्य गतिविधि, कविता वाचन प्रतियोगिता तथा बालसाहित्यिक कार्यक्रमहरूका लागि पनि उपयुक्त देखिन्छन् ।

पुस्तकमा समावेश गरिएका रेखाचित्रहरू अर्को आकर्षण हुन् । प्रत्येक कवितासँग सम्बन्धित चित्रले कविताको भाव बुझ्न सहयोग पु¥याएको छ । बालबालिकाको ध्यान केन्द्रित गर्न र उनीहरूको कल्पनाशक्ति विस्तार गर्न चित्रहरूको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । यस दृष्टिले पुस्तकको दृश्य प्रस्तुति प्रशंसनीय छ । यद्यपि भित्री पृष्ठहरूमा केही रङ्गीन चित्रहरू थपिएको भए पुस्तक अझ बढी आकर्षक बन्न सक्थ्यो भन्ने सुझाव दिन सकिन्छ । हिजो आज सुन्ने भन्दा हेर्ने सामग्रीको खोजी धेरैले गरिरहेका हुन्छन भनिन्छ । यसै भएर श्रव्य दृष्यको महत्व बढ्न थालेको छ । यसैले रंगीन चित्रको खोजी पाठकले गर्न सक्छन ।

कृतिका सबल पक्षहरू धेरै छन् । सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको बाल र किशोर मनोविज्ञानको सही पहिचान हो । कविताहरू मनोरञ्जनात्मक छन्, तर केवल मनोरञ्जनमा सीमित छैनन् । तिनले शिक्षा, प्रेरणा र चेतना पनि दिन्छन् । श्रम, सीप, राष्ट्रियता, चरित्र निर्माण र सकारात्मक सोचजस्ता विषयलाई बालमैत्री ढंगले प्रस्तुत गर्नु सजिलो काम होइन । खगेश्वर भण्डारीले त्यो चुनौती सफलतापूर्वक सामना गर्नुभएको छ । आधुनिक समाजमा बढ्दो परनिर्भरता र श्रमप्रतिको वितृष्णाका बीच यी कविताहरूले आत्मनिर्भरता र कर्मशीलताको सन्देश दिन्छन् । संग्रहमा सुधार गर्नुपर्ने विषय नभएका होइनन् । सुधारका लागि दिने सुझावहरु छन् कतिपय कविताहरूमा प्रयोग भएका केही दार्शनिक अवधारणाहरू साना बालबालिकाका लागि अलि गाह्रो हुन सक्छन् । त्यस्ता विषयहरू बुझ्न शिक्षक वा अभिभावकको सहयोग आवश्यक पर्न सक्छ । बालवालिकाको मनोविज्ञानलाई मनन गरेर रचना गर्न सक्ने हो भने ति बालवालिकाको जिव्रोमा झुण्डीन सक्ने खालका हुन्छन । यो भनेर यसमा समावेश गरिएका रचना कमजोर छन भन्न सकिदैन ।

संग्रहमा रहेको माटोको ऋण शिर्षकको कविताले देशमा बस्न चाहेको एउटा बालक वा युवालाई विदेश जानबाट आमाले नै दवाव दिइरहेको भन्ने भाव बोकेको छ । जसमा भनिएको छ ।
विदेशमा जाउ छोरा नभन है आमा,
प्रेममाथि काँडाँ जाग्छ विज्छ पैतालामा ।
पालीताली हुर्काएर अन्तै पठाउने
खसी हैनन्् छोराछोरी धनले साटिदिने ।।
हिजो आज भन्नका लागि त केटाकेटीहरु देशमा बस्न मान्दैनन्, अलिकति पढ्यो वा अलिकति बढ्यो भने विदेश ताक्छन भन्ने भाष्य खडा गरिएको छ । सवै बालवालिका वा किशोर किशोरीहरु विदेश जान खोज्दैनन् । बालवालिकाहरुलाई देशको बारेमा सिमाउने, देश पढाउने, जीवन पढाउने हो भने देश छोडेर विदेश जाने चाहना गर्ने थिएनन् होला । आमा बावुहरुले नै देखासिकीमा आफ्ना सन्तानलाई विदेश पठाउने चलन चलेको छ । यसलाई रोक्नका लागि भण्डारीको कविताले सन्देश दिएको छ । यस्ता धेरै कविताहरु ‘जीवनसूत्रका गीत’मा समावेश गरिएको छ । रमाइलो देश, मेरो देश आउ, एकताको गीत, माटोको ऋण, चराको आसा, किसान, जीवनसूत्रका भाका, जीवन–सार, पालुवाको विन्ती, मुटुभित्र देश, मानवीय स्वभाव, आमा, माछाको पीडा, चराको संसार, गिद्धको महिमा, आपसी माया, दुःखी झुपडी, स्वाभिमान, गाँैथलीको उपदेश, चरित्र, मेरा गुरु, जीवनबोध, मेरा बा, व्वाँसाहरुको राज, नदी, एक विचरी चरी, कविताको बोली, फूलको संसार, साथिलाई चिठी, स्वाभिमानका स्वरहरु, सिप र श्रम, आफ्नो घर, म को हूँ ?, बाच र बचेरा, र प्रगतिको बाटो गरी ३५ वटा रचनाहरु रहेका छन् ।

समग्रमा ‘जीवनसूत्रका गीत’ नेपाली बाल तथा किशोर साहित्यको क्षेत्रमा महत्वपूर्ण उपलब्धि हो । यसले जीवनका सरल तर गहिरा सत्यहरूलाई बालमैत्री भाषामा प्रस्तुत गरेको छ । पुस्तकले नयाँ पुस्तालाई केवल कविता पढ्न सिकाउँदैन, जीवन बुझ्न पनि सिकाउँछ । राष्ट्रप्रेम, श्रमको सम्मान, प्रकृतिप्रतिको प्रेम, असल चरित्र निर्माण र सकारात्मक जीवनदृष्टिको विकास गर्ने सन्देशले भरिएको यो कृति वास्तवमै जीवन र माटोको सुगन्ध बोकेको साहित्यिक उपहार हो । आजको पुस्तालाई सही दिशा दिन सक्षम यस्ता कृतिहरू विद्यालय, पुस्तकालय र घरघरमा पुग्न आवश्यक छ । खगेश्वर भण्डारीको यो कृति नेपाली बालसाहित्यको समृद्ध परम्परामा एउटा उज्यालो र प्रेरणादायी थप उपलब्धिका रूपमा स्मरणीय रहनेछ ।