शब्दको पुल
मानव सभ्यताको विकास र सामाजिक रूपान्तरणको इतिहासलाई हेर्ने हो भने शब्द नै त्यस्तो सबैभन्दा जेठो र बलियो माध्यम हो, जसले मानिसलाई मानिससँग मात्र होइन, समाज र युगलाई एकअर्कामा जोड्ने काम गरेको छ । शब्द केवल अक्षरहरूको संगालो वा ध्वनिको तरङ्ग मात्र होइन, यो विचारको बाहक, भावनाको ऐना र चेतनाको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो । संसारमा ठूला–ठूला क्रान्ति, परिवर्तन र रूपान्तरणहरू जति हतियारको बलमा भएका छन्, त्योभन्दा बढी शब्द र विचारको शक्तिका आधारमा स्थापित भएका छन् । एउटा सुन्दर, मर्यादित र सन्तुलित शब्दले समाजमा हार्दिकताको सञ्चार गर्न सक्छ भने एउटै गैरजिम्मेवार र विषाक्त शब्दले वर्षौंदेखिको आपसी सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावलाई क्षणभरमै भत्काइदिन सक्छ । आजको आधुनिक, सञ्चारकेन्द्रित र डिजिटल युगमा शब्दको महत्त्व झनै बढेर गएको छ, जहाँ प्रत्येक व्यक्तिले सामाजिक सञ्जाल वा आमसञ्चारका माध्यमबाट आफ्ना विचारहरू निरन्तर प्रवाह गरिरहेका छन् । यस्तो संवेदनशील समयमा शब्दलाई समाज तोड्ने हतियारका रूपमा होइन, बरु मानिसहरूबीच आपसी विश्वास, भाइचारा र सहकार्य बढाउने अभेद्य पुलका रूपमा प्रयोग गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता बनेको छ । शब्दको सही, रचनात्मक र सुखद प्रयोगले मात्रै उन्नत र सभ्य समाजको निर्माण सम्भव हुने भएकाले यसको शक्ति, सीमा र उत्तरदायित्वबारे गम्भीर विमर्श गर्न अब ढिलाइ गर्नु हुँदैन । मानिसले लेख्न थाल्नु भन्दा पहिले बोल्न थालेको हो । बोल्न थालेको हजारौं बर्ष पछि मात्रै लेख्न थाल्यो । बोल्दा जसरी शव्द प्रयोग गरियो त्यसले नै मानिसलाई एक अर्कासंग सम्वन्धमा राख्न सक्यो ।
वास्तवमा शब्द यस्तो अद्भुत पुल हो, जसले विचार र भावनाका दुई भिन्न किनाराहरूलाई एकापसमा जोड्ने सामथ्र्य राख्दछ । जब हामी समाजमा मर्यादित, सकारात्मक र जिम्मेवार शब्दहरूको प्रयोग गर्दछौँ, तब त्यसले दिने अर्थ र प्रवाह गर्ने सन्देश सधैँ सुखद, प्रिय र परिणाममुखी हुने गर्दछ । राम्रो नियतका साथ व्यक्त गरिएका शब्दहरूले निराशामा डुबेको मानिसलाई नयाँ जीवन दिन सक्छन्, युद्ध मैदानमा बदलिएको परिवेशलाई शान्तिको शितलतामा बदल्न सक्छन् र असमझदारीका अजङ्गका पर्खालहरूलाई भत्काएर आपसी समझदारीको नयाँ मार्ग खोल्न सक्छन् । यसको ठीक विपरीत, यदि शब्दको छनोट र प्रयोगमा अलिकति मात्रै पनि लापरवाही वा अहङ्कार मिसियो भने यसले समाजलाई विभाजनतर्फ धकेल्छ । शब्दले जोड्ने र तोड्ने दुवै काम समानान्तर रूपमा गर्न सक्ने भएकाले नै हाम्रा पुर्खाहरूले ‘बोलीको घाउ निको हुँदैन’ भन्दै सधैँ सचेत गराएका हुन् । विशेषगरी सार्वजनिक जीवनमा रहेका व्यक्तिहरू, राजनीतिक नेतृत्व, बौद्धिक वर्ग र सञ्चार जगत्ले प्रवाह गर्ने प्रत्येक शब्दको सामाजिक मूल्य र प्रभाव निकै गहिरो हुन्छ । आज मिडिया र सामाजिक सञ्जालमा बढ्दै गएको आक्रोश, गालीगलौज, सस्तो लोकप्रियताका लागि गरिने अमर्यादित टिप्पणी र एकपक्षीय अफवाहले समाजमा अविश्वासको खाडल खनिरहेको छ, जसले शब्दको मूल मर्ममाथि नै प्रहार गरेको देखिन्छ । शब्दको गरिमा र यसले दिने सन्देशलाई हलुका रूपमा लिँदा व्यक्तिगत सम्बन्धहरू मात्र बिग्रेका छैनन्, बरु सिङ्गो सामाजिक संरचना र राष्ट्रिय विमर्शकै स्तर खस्किँदै गएको छ । त्यसैले संवादलाई अर्थपूर्ण बनाउन, सत्यलाई स्थापित गर्न र समाजमा न्यायपूर्ण वातावरण सिर्जना गर्नका लागि शब्दहरूको चयनमा गम्भीरता, संवेदनशीलता र दूरदर्शिता झल्किनु अनिवार्य हुन्छ ।
शब्दको प्रयोग केवल ओठ सञ्चालन वा पाना भर्ने काम मात्र नभएर यो एउटा ठूलो नैतिक र सामाजिक उत्तरदायित्व पनि हो । हामीले बोल्ने वा लेख्ने प्रत्येक शब्दले समाजमा कस्तो परिणाम ल्याउँछ र यसले मानिसहरूलाई जोड्छ कि तोड्छ भन्ने कुरामा सधैँ हेक्का राख्न जरुरी छ । आजको विभाजित र अनेकौँ वैचारिक द्वन्द्वहरूले घेरिएको समाजमा हामीलाई तोड्ने, घृणा फैलाउने वा आक्रोश बढाउने शब्दहरूको बिल्कुलै खाँचो छैन, बरु अनेकतामा एकता खोज्ने र सद्भाव बढाउने शब्दहरूको खडेरी परेको छ । त्यसैले, अब हामी सबैले सङ्कल्प गरौँ कि व्यक्तिगत जीवनदेखि सार्वजनिक मञ्चहरूसम्म सधैँ त्यस्ता शब्दहरूको मात्र प्रयोग गर्नेछौँ, जसले मानिसहरूबीचको दूरीलाई मेटाएर निकटता ल्याओस्, सम्बन्धहरूलाई सहज र सुखद बनाओस् र समाजलाई सधैँ जोड्ने काम मात्र गरोस् । सञ्चार जगत् र नागरिक समाजले पनि शब्दको मर्यादा बचाउन र रचनात्मक संवादको संस्कृतिलाई बढावा दिन नेतृत्वदायी भूमिका खेल्नुपर्छ । शब्दहरूलाई सद्भाव, शान्ति, र प्रगतिको बलियो सेतु बनाउँदै सुन्दर र उत्तरदायी समाज निर्माणको दिशामा अघि बढ्नु नै वर्तमान समयको सर्वोत्तम मार्ग र हामी सबैको साझा दायित्व हो । शव्दलाई समझादारीको पुल बनाउनुपर्छ । शव्दलाई मित्रताको पुल बनाउनुपर्छ । शव्दलाई सम्वन्ध तोड्ने तरवार होइन कि सम्वन्ध जोड्ने पुल बनाउनुर्छ ।
