शरद अधिकारी
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा २०५० साल जेठ ३ गतेको दिन केवल एउटा दुर्घटनाको दिन थिएन, त्यो दिन नेपाली वाम आन्दोलनको एउटा युग अचानक मौन भएको दिन थियो । मदन भण्डारी र जीवराज आश्रित को चितवनको दासढुंगामा भएको जीप दुर्घटनाले नेपालमा एउटा गहिरो राजनीतिक शून्यता सिर्जना ग¥यो, जसको प्रभाव आजसम्म पनि महसुस गरिन्छ । त्यो दिनलाई धेरैले केवल दुर्घटना भन्छन्, धेरैले रहस्यमय घटना मान्छन्, तर जे भए पनि यो नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एउटा कालो दिनका रूपमा स्थापित भइसकेको छ । राणाकालीन दमन, पञ्चायती अधिनायकवाद, र त्यसपछि सुरु भएको प्रजातान्त्रिक संक्रमणको बीचमा मदन भण्डारी त्यस्तो वैचारिक नेतृत्वका रूपमा उदाए, जसले नेपाली वाम आन्दोलनलाई सशस्त्र संघर्षको सीमित घेराबाट निकालेर लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाको बाटोमा अघि बढाउने साहस गरे । उहाँले प्रतिपादन गर्नुभएको “जनताको बहुदलीय जनवाद” नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको वैचारिक मोड मात्रै होइन, एउटा ऐतिहासिक रूपान्तरण पनि हो ।
त्यसै वैचारिक यात्राका सहयात्री जीवराज आश्रित संगठन र विचारलाई जोड्ने सेतु थिए । जहाँ मदन भण्डारी विचारका शक्तिशाली वक्ता थिए, त्यहीँ आश्रित संगठन र व्यवहारका कुशल योजनाकार थिए । उनीहरूको सहकार्यले तत्कालीन नेकपा एमालेलाई संगठित, प्रभावशाली र जनस्तरसम्म पहुँच भएको राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थापित ग¥यो । नेपालमा पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्यपछि खुलेको राजनीतिक वातावरणमा वामपन्थी आन्दोलन कुन दिशामा जाने भन्ने ठूलो बहस थियो । धेरै वामपन्थी धाराहरू सशस्त्र संघर्ष र क्रान्तिकारी उथलपुथललाई मात्र समाजवादको बाटो ठान्थे । तर मदन भण्डारीले त्यसको विपरीत लोकतान्त्रिक प्रणालीभित्रै प्रतिस्पर्धाबाट समाजवाद सम्भव छ भन्ने नयाँ राजनीतिक सिद्धान्त अघि सारे । यो विचार केवल सैद्धान्तिक बहस थिएन, यो नेपाली समाजको यथार्थलाई बुझेर गरिएको व्यावहारिक राजनीतिक प्रस्ताव थियो । उनको विचारले तत्कालीन नेकपा (माले) लाई नयाँ ऊर्जा दियो । त्यस पार्टीले जनताको बीचमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गर्न सफल भयो । मदन भण्डारी जनताको मन जित्ने नेता थिए । उहाँको भाषण शैली सरल, स्पष्ट र जनमुखी थियो । गाउँका किसानदेखि सहरका बुद्धिजीवीसम्म सबैलाई एकै प्रकारले आकर्षित गर्ने क्षमता उहाँमा थियो । त्यसैले उहाँलाई “जननेता” भनेर सम्बोधन गरियो, जुन उपाधि केवल भावनात्मक होइन, जनसमर्थनको प्रमाण पनि थियो । जीवराज आश्रित भने संगठन निर्माणका शिल्पी थिए । उनले पार्टीलाई केवल राजनीतिक संरचना होइन, जनतासँग जोडिएको जीवित संगठन बनाउने प्रयास गरे । उहाँको योगदानले नेकपा एमालेलाई देशको एक शक्तिशाली राजनीतिक दलका रूपमा स्थापित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । यी दुई नेताको विशेषता केवल राजनीतिक पदमा सीमित थिएन । उनीहरू देशको भविष्यप्रति चिन्तित, जनताको जीवनप्रति संवेदनशील र परिवर्तनप्रति प्रतिबद्ध थिए । उनीहरूको दृष्टिमा राजनीति सत्ता प्राप्तिको माध्यम होइन, समाज रूपान्तरणको साधन थियो ।
दासढुंगाको घटनापछि नेपालको वाम आन्दोलन मात्र होइन, समग्र राजनीतिक संरचना नै प्रभावित भयो । त्यो घटना केवल दुई नेताको मृत्यु थिएन, त्यो एउटा वैचारिक यात्राको आकस्मिक अवरोध थियो । त्यसपछि नेपालमा थुप्रै राजनीतिक परिवर्तन भए—जनआन्दोलन, संविधान परिवर्तन, राजतन्त्रको अन्त्य, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना—तर मदन भण्डारीले देखाएको राजनीतिक दिशा अझै पनि बहसको विषय बनिरहेको छ ।
मदन भण्डारीले २०४७ सालको संविधानलाई आलोचनात्मक समर्थन गर्दै त्यसको सीमा र सम्भावनाबारे गहिरो विश्लेषण गरेका थिए । पछि २०६१ माघ १९ को राजनीतिक घटनाक्रमले देखायो कि संविधानको संरचनात्मक कमजोरीलाई उनले पहिले नै औंल्याइसकेका थिए । त्यसैले धेरैले उनलाई “भविष्य देख्न सक्ने नेता” भनेर पनि मूल्यांकन गर्छन् । नेपालको राजनीतिक यात्रामा मदन भण्डारीको अनुपस्थिति अझै पनि खड्किएको छ । केवल उनको विचार बोक्ने दलका लागि मात्र होइन, समग्र राजनीतिक प्रणालीका लागि पनि उनको वैचारिक उपस्थिति आवश्यक जस्तो देखिन्छ । आजको राजनीतिक अस्थिरता, सरकार परिवर्तनको अस्थिर प्रवृत्ति र दलगत स्वार्थले जनताको अपेक्षामा निराशा बढाएको बेला उनको राजनीतिक दृष्टिकोण अझ सान्दर्भिक देखिन्छ ।
आज नेकपा एमाले मा पनि जनताको बहुदलीय जनवादको पूर्ण कार्यान्वयन र व्याख्याबारे विविध बहसहरू चलिरहेका छन् । एकथरीले यसलाई अपरिवर्तनीय सिद्धान्तका रूपमा बुझ्छन् भने अर्कोथरीले समयअनुसार परिमार्जन गर्नुपर्ने धारणा राख्छन् । तर मूल कुरा के हो भने, मदन भण्डारीको विचारलाई व्यवहारमा उतार्न नसकिएसम्म त्यो केवल सिद्धान्तमै सीमित रहन्छ । नेपालको वाम आन्दोलन पछिल्ला वर्षहरूमा एकता र विभाजनका धेरै चरणबाट गुज्रिएको छ । एकीकृत नेकपा बनेर ठूलो शक्ति बने पनि पुनः विभाजन भएको अवस्था छ । यसले देखाउँछ कि राजनीतिक एकता केवल संरचनात्मक होइन, वैचारिक रूपमा पनि मजबुत हुनुपर्छ । मदन भण्डारीले देखाएको वैचारिक स्पष्टता अहिले पनि नेपाली राजनीतिका लागि मार्गदर्शक बन्न सक्छ । उनको विचारको मूल आधार संविधानको सर्वोच्चता, बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, मानव अधिकारको रक्षा, आवधिक निर्वाचन, शक्ति पृथकीकरण, कानुनी राज्य र जनउत्तरदायी शासन प्रणाली हो । यी सबै तत्वहरू आजको लोकतान्त्रिक अभ्यासका आधार हुन्, जसलाई उनले धेरै पहिले स्पष्ट रूपमा परिभाषित गरेका थिए ।
जीवराज आश्रितको योगदान भने अझ गहिरो रूपमा संगठनात्मक संस्कृतिसँग जोडिएको छ । पार्टीलाई जनताको बीचमा लैजाने, कार्यकर्तालाई अनुशासित बनाउने र आन्दोलनलाई स्थायित्व दिने काममा उनको भूमिका महत्वपूर्ण थियो । आज ३३ औँ स्मृति दिवस मनाइरहँदा केवल श्रद्धाञ्जलीले पुग्दैन । उनीहरूको योगदानको मूल्यांकन भनेको उनीहरूको विचारलाई वर्तमान राजनीतिक अभ्यासमा लागू गर्ने प्रयास हो । यदि मदन भण्डारीको सपना अनुसार देश अघि बढ्ने हो भने, राजनीतिक दलहरू जनताको सेवा र समृद्धिको दिशामा केन्द्रित हुनुपर्छ । सत्ता केवल साधन हो, लक्ष्य होइन भन्ने उनको मूल दर्शन आज झन् महत्वपूर्ण छ । नेपालको वर्तमान राजनीतिक चुनौती भनेकै जनताको विश्वास पुनःस्थापित गर्नु हो । भ्रष्टाचार, अस्थिरता, नीतिगत अस्पष्टता र दलगत स्वार्थका बीचमा जनतामा निराशा बढिरहेको छ । यस्तो अवस्थामा मदन भण्डारीको “जनता नै सर्वोच्च शक्ति हुन्” भन्ने विचार अझै पनि मार्गदर्शक बन्न सक्छ ।
मदन भण्डारी र जीवराज आश्रित केवल इतिहासका पात्र होइनन्, उनीहरू नेपाली राजनीतिक चेतनाका जीवित विचार हुन् । उनीहरूको अधुरो यात्रा आज पनि नेपाली राजनीतिमा पूर्णताको खोजीमा छ । उनीहरूको सम्झना केवल औपचारिक कार्यक्रम होइन, यो आत्ममूल्यांकनको अवसर हो । यदि हामीले उनीहरूको नाम मात्र लियौँ तर विचार बिर्सियौँ भने त्यो स्मृति अधुरो रहन्छ । तर यदि उनीहरूको विचारलाई व्यवहारमा उतार्न सक्यौँ भने मात्र उनीहरूप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ । मदन भण्डारी र जीवराज आश्रितको स्मृति दिवसले यही प्रश्न हामी सबैलाई सोधिरहेको छ, हामी स्मृतिमा बाँचिरहेका छौं कि विचारमा अगाडि बढिरहेका छौं ?
