लायन्स:एक उत्कृष्ट सामाजिक अभियान र डिष्ट्रिक ३२५

– शरद अधिकारी

विश्व सामाजिक सेवाको इतिहासलाई फर्केर हेर्दा ‘लायन्स क्लब्स इन्टरनेशनल’ एउटा यस्तो नाम हो, जसले मानवताको सेवालाई केवल एउटा कार्यका रूपमा मात्र होइन, बरु एउटा वैश्विक संस्कृतिका रूपमा स्थापित गरेको छ । ‘हामी सेवा गर्छौं’ भन्ने मूल मन्त्रलाई आत्मसात् गर्दै अघि बढेको यो अभियान आज विश्वका लाखौं स्वयंसेवकहरूको साझा चौतारी बनेको छ । लायन्स केवल एउटा क्लब वा संस्था मात्र होइन, यो त निस्वार्थ सेवा, सहकार्य, सहानुभूति र नेतृत्व विकासको एउटा जीवन्त पाठशाला पनि हो। जहाँ मानिसहरू आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजका असहाय, उत्पीडित र आवश्यक परेका वर्गको उत्थानका लागि एकजुट हुन्छन् ।

लायन्स क्लब्स इन्टरनेशनलको गौरवशाली यात्रा सन् १९१७ मा अमेरिकाको शिकागो शहरबाट सुरु भएको हो । यसका संस्थापक मेलभिन जोन्स एक दूरदर्शी व्यवसायी र प्रखर सामाजिक अभियन्ता थिए । तत्कालीन समयमा विभिन्न व्यापारिक र व्यवसायिक क्लबहरू सक्रिय थिए, तर ती केवल आफ्ना सदस्यहरूको आर्थिक हित र व्यावसायिक सञ्जाल विस्तारमा मात्र सीमित थिए । मेलभिन जोन्सले सोचे, ‘यदि यी सफल व्यवसायीहरूको ऊर्जा र संसाधनलाई समाजको हितमा लगाउने हो भने कस्तो होला ?’ यही उदार सोचले लायन्स अभियानको जग बसाल्यो । उनले व्यापारिक क्लबहरूलाई समाजसेवामा उन्मुख गराउने जुन परिकल्पना गरे, त्यसैले आज विश्वकै सबैभन्दा ठूलो सेवामूलक संस्थाको रूप लियो । आज विश्वमा सामाजिक सेवाका लागि अनेकौं संस्था स्थापना भएका छन् तर ति सवै संस्थामध्य अग्रणी संस्थाका रुपमा लायन्स इन्टरनेशनल रहेको छ । संस्थाको प्रारम्भिक वर्षहरूमा सेवाका विविध क्षेत्रहरू पहिचान गरिए पनि दृष्टि सम्बन्धी सेवाले यसलाई विश्वव्यापी पहिचान दिलायो । सन् १९२५ मा प्रसिद्ध लेखिका तथा अभियन्ता हेलन केलरले लायन्स क्लबको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा एउटा ओजपूर्ण मन्तव्य राख्दै लायन्सहरूलाई ‘अन्धकारका विरुद्ध लड्ने योद्धा’ बन्न आह्वान गरिन् । उनको यो आह्वानपछि लायन्सले आँखा उपचार र दृष्टि संरक्षणलाई आफ्नो प्रमुख अभियान बनायो, जुन आज पनि लायन्सको सबैभन्दा सफल र प्रभावकारी पहिचानको रूपमा रहेको छ । लायन्सले सवैभन्दा पहिले दृष्टिको कुरालाई अघि सारेको भएपनि विस्तारै अनेकन विषयहरुमा लायन्सले आफूलाई समाहित गराएको छ ।

दोस्रो विश्वयुद्धपछिको समयमा विश्वभरि मानवीय संकट चुलिएको बेला लायन्सले आफ्नो सेवाको दायरालाई तीव्र रूपमा विस्तार ग¥यो । यसको प्रभावकारिता र विश्वसनीयताकै कारण संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्र निर्माणमा समेत लायन्सका प्रतिनिधिहरूको भूमिका रह्यो । आज पनि संयुक्त राष्ट्रसंघसँग लायन्सको विशेष परामर्शदात्री सम्बन्ध रहेको छ, जसले यसको अन्तर्राष्ट्रिय गरिमालाई अझ उँचो बनाएको छ । हाल लायन्स क्लब्स इन्टरनेशनल विश्वका दुई सय भन्दा बढी देश र भौगोलिक क्षेत्रमा फैलिएको छ । यस विशाल सञ्जालमा करिब १५ लाख सक्रिय सदस्य र ४८ हजारभन्दा बढी क्लबहरू आबद्ध छन् । भौगोलिक सिमाना, भाषा, धर्म र जातजाति भन्दा माथि उठेर एउटै उद्देश्यका लागि यति ठूलो संख्यामा स्वयंसेवकहरू परिचालन हुने यो विश्वकै पहिलो र ठूलो सेवा संगठन हो । लायन्सले मुख्यतया शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण, युवा विकास र विपद् व्यवस्थापन जस्ता क्षेत्रमा अर्बौं डलर खर्च गर्दै आएको छ । यस कार्यका लागि लायन्स क्लब इन्टरनेशनल फाउन्डेसन ले मेरुदण्डको काम गर्छ । फाउन्डेसनले प्राकृतिक विपद्, महामारी वा कुनै पनि मानवीय संकटका बेला तत्काल सहयोग पु¥याउन विश्वभरका क्लबहरूलाई आर्थिक र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउँदै आएको छ ।
सेवाका पाँच मुख्य स्तम्भ लायन्सले आफ्नो सेवा कार्यलाई अझ व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउन पाँच मुख्य क्षेत्रमा केन्द्रित गरेको छ । पहिलो ‘दृष्टि’ हो, जसअन्तर्गत मोतिबिन्दुको निःशुल्क शल्यक्रिया, आँखा शिविर र चश्मा वितरण जस्ता कार्यहरू पर्दछन् । दोस्रो ‘भोकमरी न्यूनीकरण’ हो, जहाँ विपन्न समुदायलाई खाद्यान्न र पोषण सहायता प्रदान गरिन्छ । तेस्रो ‘वातावरण संरक्षण’ अन्तर्गत वृक्षारोपण र सरसफाइका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिन्छन् । चौथो ‘मधुमेह’ नियन्त्रण र जनचेतना हो भने पाँचौं ‘बाल क्यान्सर’ विरुद्धको अभियान हो । यसका साथै युवाहरूको नेतृत्व विकासका लागि ‘लियो क्लब’ को अवधारणाले नयाँ पुस्तालाई पनि समाजसेवामा जोड्ने काम गरेको छ ।

नेपालमा लायन्सको इतिहास पाँच दशकभन्दा लामो छ । सन् १९७१ मा विराटनगरबाट सुरु भएको यो अभियान आज देशका ७७ वटै जिल्लाका गाउँ–गाउँसम्म पुगेको छ । नेपालमा लायन्सको प्रवेशले यहाँको सामाजिक सेवाको क्षेत्रमा नयाँ आयाम थपेको छ । विशेषगरी स्वास्थ्य र शिक्षाको क्षेत्रमा लायन्सले पु¥याएको योगदान अतुलनीय छ । नेपालमा लायन्स क्लबहरूले नियमित रूपमा रक्तदान कार्यक्रम सञ्चालन गर्छन्, जसले गर्दा रगतको अभावमा कसैले ज्यान गुमाउनु नपरोस् । त्यस्तै, दुर्गम क्षेत्रमा विद्यालय भवन निर्माण, विपन्न विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति र स्वास्थ्य शिविरहरू लायन्सका नियमित गतिविधि हुन् । २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्प होस् वा कोरोना महामारीको कठिन समय, लायन्सका सदस्यहरू अग्रपंक्तिमा खटिएर राहत र उद्धारमा जुटेको तथ्य जगजाहेर छ । अक्सिजन प्लान्ट स्थापनादेखि खाद्यान्न वितरणसम्मका कार्यले लायन्सलाई नेपाली जनताको मनमा स्थापित गरेको छ ।

डिष्ट्रिक्ट ३२५ एनको विशिष्ट भूमिका
नेपालमा लायन्सको संगठनात्मक संरचनालाई विभिन्न डिष्ट्रिक्टहरूमा विभाजन गरिएको छ । सुरुमा नेपालमा भारतमा रहेको क्लवको सहयोगमा एउटा क्लव खुलेको थियो । जो विराटनगरमा थियो । विराटनगरबाट सुरु भएको लायन्सको यात्रा आज मुलुकका सवैजसो जिल्लामा पुगेको छ । हजारौं यसमा आवद्ध रहेका छन् । सुरुमा नेपालमा ३२५ डिष्ट्रिक एउटा मात्रै रहेको थियो । केही बर्षपछि ३२५ ‘ए’ र ‘वि’ गरेर दुईवटा डिष्ट्रिकका रुपमा विभाजन गरियो । त्यसको केही बर्षपछि सदस्य संख्या र क्लवको संख्यामा आएको बृद्धिपछि त्यसलाई चारवटा बनाइएको थियो । ३२५ ए वन, ए टु र वि वन अनि वि टु गरेर चारवटा डिष्ट्रिक रहे । पाँच बर्ष अघि नेपालमा १५ वटा डिष्ट्रिक बनाइयो । खासगरी एकसय वटा क्वल भएपछि अर्को डिष्ट्रिक खोल्न सक्ने व्यवस्था रहेकाले नेपालमा हाल १५ वटा डिष्ट्रिक रहेका छन् । जसमध्ये डिष्ट्रिक्ट ३२५ एन एक अत्यन्त सक्रिय र गतिशील डिष्ट्रिक्टको रूपमा चिनिन्छ । विशेषगरी पश्चिम नेपाल र यस आसपासका क्षेत्रहरूमा यस डिष्ट्रिक्टले सेवाको ज्योती फैलाइरहेको छ । यो मिनि नेपाल जस्तो पनि रहेको छ । पाँचवटा क्षेत्रमा रहेको यो डिष्ट्रिकमा काठमाडौंमा एउटा एरिया छन भने लुम्विनी प्रदेशको भालुवाङदेखि पश्चिम नेपाल सिंगो समेट्छ ।

डिष्ट्रिक्ट ३२५ एनले स्थानीय आवश्यकतालाई पहिचान गरी कार्यक्रमहरू तय गर्ने गरेको छ । यस डिष्ट्रिक्ट अन्तर्गतका क्लबहरूले आँखा शिविर, रक्तदान, र वातावरण संरक्षणमा निकै प्रभावकारी काम गरेका छन् । हालका डिष्ट्रिक्ट गभर्नर ज्ञानेन्द्र कुमार श्रेष्ठ को कुशल नेतृत्वमा यस डिष्ट्रिक्टले सेवाका नयाँ उचाइहरू तय गरिरहेको छ । उहाँको कार्यकालमा नयाँ क्लबहरूको विस्तार मात्र नभई, पुराना क्लबहरूलाई थप क्रियाशील बनाउने र युवाहरूलाई सामाजिक अभियानमा आकर्षित गर्ने नीति लिइएको छ । श्रेष्ठको नेतृत्वले ‘निस्वार्थ सेवा र संस्थागत सुदृढीकरण’ लाई प्राथमिकता दिँदै दुर्गम बस्तीहरूमा स्वास्थ्य सेवा पु¥याउने लक्ष्य राखेको छ । लायन्सको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको यसका सदस्यहरूको ‘स्वयंसेवी भावना’ हा े। यहाँ कोही पनि तलबका लागि काम गर्दैनन्, बरु आफ्नै गोजीको पैसा र आफ्नो अमूल्य समय समाजका लागि खर्च गर्छन् । यसले समाजमा एउटा सकारात्मक ‘सेवा संस्कार’ को विकास गरेको छ ।

अर्कोतर्फ, लायन्सले व्यक्तिभित्र लुकेर रहेको नेतृत्व क्षमतालाई प्रस्फुटन गराउँछ । एक सामान्य सदस्यदेखि अन्तर्राष्ट्रिय तहको नेतृत्वसम्म पुग्न सक्ने अवसर यहाँ उपलब्ध हुन्छ । सार्वजनिक भाषण, व्यवस्थापन, समूह कार्य र समस्या समाधानका सीपहरू लायन्समा लागेर सिक्न सकिन्छ । यसरी लायन्सले असल नागरिक र कुशल नेतृत्व निर्माणमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । हरेक काममा चुनौति हुन्छन । चुनौति स्वीकार गर्नेहरु मात्रै सफल हुन्छन । बदलिँदो विश्व परिवेशसँगै लायन्सका अगाडि नयाँ चुनौतीहरू पनि छन् । जलवायु परिवर्तन, नयाँ प्रकारका महामारी र बढ्दो आर्थिक असमानताले सेवाका क्षेत्रहरूलाई अझ जटिल बनाएका छन् । यद्यपि, लायन्सको दृढ इच्छाशक्ति र विशाल सञ्जालले यी चुनौतीलाई चिर्न सक्षम छ । प्रविधिको प्रयोग गर्दै सेवालाई अझ पारदर्शी र छिटो बनाउनु आजको आवश्यकता हो । लायन्स इन्टरनेशनल एउटा यस्तो अभियान हो, जसले मानिसलाई मानिससँग जोड्छ । यो स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको अनुहारमा मुस्कान ल्याउने एउटा पवित्र यात्रा हो । कतिपयलाई के लाग्छ भने लायन्स केवल ठूला शहरका सम्भ्रान्त वर्गको समूह हो । तर होइन यो झुपडीको साथी हो । भोकाहरुको साथी हो । आवश्यकता परेकाहरूको सारथी हो । नेपालको सन्दर्भमा, डिष्ट्रिक्ट ३२५ एन जस्ता सक्रिय संरचनाहरूले ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका नागरिकहरूका लागि आशाको किरण जगाएका छन् ।

हरेक बर्ष नेतृत्व परिवर्तन हुने भएकाले यसमा पदमा बसिरहने सम्भावना हुँदैन । अन्त्यन्त प्रजातान्त्रिक तरिकाले नेतृत्व चयन हुन्छ । काम गर्ने इच्छा भएकाहरुलाई कुनै पनि रोक तोक हुँदैन । नेतृत्व विकास गर्न पाइने, सेवा गर्न पाइने यो संस्थामा आज हजारौ होइन लाखौं मानिस आवद्ध रहेका छन् । यतिवेला लायन्स इन्टरनेशनलमा नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने समय आएको छ । सन् २०२६÷०२७ का लागि नेतृत्व चयन भइरहेको छ । नयाँ नेतृत्व चयन भइरहेको यो समयमा हरेक डिष्ट्रिकले नयाँ नयाँ कार्यक्रम अघि सारिरहेका छन् । सेवाका कामहरु गरिरहेका छन् । यसरी लायन्सको यात्रा चलिरहेको छ । लायन्समा आवद्ध रहेकाहरुले सेवामा लागेकोमा गर्व गर्दछन् । कम अवसर पाएकाहरुलाई अवसर प्रदान गर्ने यो अभियान हो । नेपालका पूर्व प्रधानमन्त्री मातृका प्रसाद कोइरालाबाट सुरु भएको लायन्सको यात्रा सेवाका लागि जारी छ र जारी रहोस ।

sharadreetu@gmail.com