जिम्मेवार नागरिक

भनिन्छ, नागरिक जिम्मेवार भए देश सुदृढ हुन्छ । लोकतन्त्र बलियो हुन्छ । वास्तवमा कुनै पनि राष्ट्रको शक्ति केवल उसको सेना, स्रोत वा संरचनामा मात्र निर्भर हुँदैन, त्यसको सबैभन्दा ठूलो आधार त्यहाँका नागरिकको चेतना, जिम्मेवारी र कर्तव्यबोधमा हुन्छ । यही कारणले आज विश्वका सबै लोकतान्त्रिक मुलुकहरूमा नागरिक सचेतना र जिम्मेवारीलाई विशेष महत्व दिइन्छ । जब नागरिक जिम्मेवार हुन्छन्, तब मात्र लोकतन्त्रको जग मजबुत हुन्छ र राष्ट्र विकासको मार्गमा अघि बढ्न सक्छ । जिम्मेवार नागरिक भन्नाले केवल अधिकारको माग गर्ने व्यक्तिलाई मात्र बुझिँदैन । जिम्मेवार नागरिक भनेको आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्य पनि बुझ्ने व्यक्ति हो। समाज, राष्ट्र र सार्वजनिक हितलाई ध्यानमा राखेर व्यवहार गर्ने व्यक्ति नै वास्तविक अर्थमा जिम्मेवार नागरिक हो । यस्तो नागरिकले कानुनको सम्मान गर्छ, सामाजिक मूल्य–मान्यतालाई जोगाउँछ र राष्ट्रको समृद्धिका लागि आफ्नो ठाउँबाट योगदान दिन्छ । अहिलेको लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा नागरिकको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । लोकतन्त्रमा जनताले नै शासन गर्ने भनिन्छ । तर त्यो शासन केवल मतदान गरेर प्रतिनिधि छान्ने प्रक्रियामा मात्र सीमित हुँदैन । मतदान लोकतन्त्रको महत्वपूर्ण अभ्यास अवश्य हो, तर जिम्मेवार नागरिकको भूमिका त्यसभन्दा धेरै फराकिलो हुन्छ । मतदानपछि पनि नागरिकले आफ्ना प्रतिनिधिहरूको कामकारबाहीमाथि निगरानी राख्नुपर्छ, राम्रो कामलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ र गलत कामको विरोध गर्नुपर्छ । यसरी नागरिक सक्रिय भए मात्रै लोकतन्त्रको वास्तविक अभ्यास सम्भव हुन्छ ।

जिम्मेवार नागरिक देशका खम्बा हुन् । उनीहरू देशका पहरेदार हुन् । लोकतन्त्रको मजबुत आधार पनि उनीहरू नै हुन् । जब नागरिक जागरुक हुन्छन्, तब सरकार र राज्यका संस्थाहरू पनि उत्तरदायी बन्न बाध्य हुन्छन् । नागरिकले प्रश्न गर्न थाले भने मात्र शासन व्यवस्था पारदर्शी र जवाफदेही बन्न सक्छ। त्यसैले नागरिक सचेतना लोकतन्त्रको प्राण हो । यदि नागरिक जिम्मेवार भए भने देशले प्रगति हासिल गर्न सक्छ । इतिहासले पनि देखाएको छ कि जहाँ नागरिक चेतनशील र जिम्मेवार छन्, त्यहाँ विकास तीव्र गतिमा अघि बढेको छ । जापान, दक्षिण कोरिया, जर्मनी जस्ता देशहरूको विकासमा त्यहाँका नागरिकको अनुशासन, मेहनत र जिम्मेवारीबोधले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । नागरिकहरूले राष्ट्रलाई आफ्नो साझा घरका रूपमा बुझेर काम गरेपछि मात्रै राष्ट्र समृद्ध बन्न सक्छ । तर जब नागरिक आफ्नो जिम्मेवारीप्रति उदासीन हुन्छन्, तब समस्याहरू बढ्न थाल्छन् । जिम्मेवारीबोधको कमी हुँदा भ्रष्टाचार बढ्छ, सामाजिक अराजकता फैलिन्छ र लोकतान्त्रिक संस्थाहरू कमजोर बन्छन् । नागरिकले आफ्नो कर्तव्य बिर्से भने देशको प्रगति मात्र होइन, कहिलेकाहीँ राष्ट्रको अस्तित्वसमेत संकटमा पर्न सक्छ । इतिहासमा यस्ता उदाहरण पनि भेटिन्छन् जहाँ नागरिकबीचको विभाजन, असहिष्णुता र गैरजिम्मेवारीले राष्ट्रलाई ठूलो क्षति पु¥याएको छ । नागरिकले गर्ने सानो गल्तीले पनि ठूलो असर पार्न सक्छ । समाजमा फैलिने अफवाह, घृणा र हिंसात्मक प्रवृत्तिले राष्ट्रिय एकतालाई कमजोर बनाउँछ । सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग, कानुनको अवज्ञा र सामाजिक उत्तरदायित्वप्रति उदासीनता जस्ता व्यवहारले राष्ट्रलाई पछाडि धकेल्छ । यसैले नागरिकले आफ्नो व्यवहारमा सचेत र जिम्मेवार हुन आवश्यक छ ।

जिम्मेवार नागरिक बन्नु भनेको केवल राजनीतिक क्षेत्रमा सक्रिय हुनु मात्र होइन । यो दैनिक जीवनसँग जोडिएको कुरा पनि हो । सडकमा ट्राफिक नियम पालना गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु, कर तिर्नु, वातावरण जोगाउनु, सामाजिक सद्भाव कायम राख्नु, यी सबै जिम्मेवार नागरिकताको उदाहरण हुन् । जब प्रत्येक नागरिकले आफ्नो दैनन्दिन व्यवहारमा जिम्मेवारी देखाउँछ, तब समाज स्वाभाविक रूपमा व्यवस्थित र समृद्ध बन्छ । आजको नेपालजस्तो लोकतान्त्रिक मुलुकमा नागरिकको जिम्मेवारी अझ बढेको छ । लोकतन्त्र केवल संविधान र संस्थाहरूले मात्र जोगिँदैन, यसलाई जोगाउने असली शक्ति नागरिक नै हुन् । नागरिक सचेत र सक्रिय भए भने लोकतन्त्रलाई कमजोर पार्ने कुनै पनि प्रयास सफल हुन सक्दैन । त्यसैले आजको आवश्यकता नागरिक सचेतना र जिम्मेवारीको भावना अझ बलियो बनाउनु हो । यसका लागि शिक्षा, सामाजिक संवाद र सकारात्मक राजनीतिक संस्कृतिको विकास आवश्यक छ । विद्यालयदेखि समाजसम्म नागरिक शिक्षालाई महत्व दिनुपर्छ । नागरिकले आफ्नो अधिकारसँगै कर्तव्य पनि बुझ्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। साथै राज्यले पनि नागरिकलाई विश्वास गर्ने, सुन्ने र सहभागिताको अवसर दिने नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ । राष्ट्र निर्माण केवल सरकारको काम होइन, यो सम्पूर्ण नागरिकको साझा जिम्मेवारी हो । जब प्रत्येक नागरिकले आफूलाई राष्ट्रको जिम्मेवार अंगका रूपमा महसुस गर्छ, तब मात्र देश सही दिशामा अघि बढ्छ । जिम्मेवार नागरिक भए भने मात्र देश सुदृढ हुन्छ, लोकतन्त्र बलियो हुन्छ र भविष्य सुरक्षित बन्छ । त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता जिम्मेवार नागरिकताको संस्कार विकास गर्नु हो ।