‘शोभाराम बा’  किसान आन्दोलनदेखि लोकतान्त्रिक संघर्षसम्म

शरद अधिकारी /राप्ती पोष्ट

नेपालको राजनीतिक इतिहास केवल सरकार परिवर्तन, निर्वाचन वा सत्ता समीकरणको इतिहास मात्र होइन । यो हजारौँ त्यागी, संघर्षशील र निष्ठावान व्यक्तित्वहरूको पसिनाले लेखिएको इतिहास पनि हो । तीमध्ये धेरैले कुनै पद, पुरस्कार वा व्यक्तिगत लाभको अपेक्षा गरेनन् । उनीहरूका लागि राजनीति पेशा होइन, जनताको पक्षमा उभिने एउटा नैतिक जिम्मेवारी थियो । आज राजनीतिप्रति जनविश्वास कमजोर हुँदै गइरहेको, मूल्य र आदर्शभन्दा अवसरवाद हाबी भइरहेको समयमा त्यस्ता व्यक्तित्वहरूको जीवनलाई सम्झनु इतिहासको सम्मान मात्र होइन, वर्तमानलाई सही दिशामा डो¥याउने प्रयत्न पनि हो । दाङको राजनीतिक इतिहासमा यस्तै प्रेरणादायी व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित हुनुहुन्छ, शोभाराम बस्नेत, जसलाई सबैले आत्मीयताका साथ ‘शोभाराम बा’ भनेर सम्बोधन गर्थे । उहाँ एउटा नेता मात्र हुनुहुन्नथ्यो, एउटा विद्यालय हुनुहुन्थ्यो; एउटा आन्दोलन मात्र होइन, एउटा विचार हुनुहुन्थ्यो; एउटा संगठनकर्ता मात्र होइन, एउटा जीवनदर्शन हुनुहुन्थ्यो । किसान आन्दोलन, लोकतान्त्रिक आन्दोलन, कम्युनिष्ट संगठन निर्माण, सामाजिक जागरण र नयाँ पुस्ताको राजनीतिक संस्कार निर्माणमा उहाँले पु¥याउनुभएको योगदान दाङको इतिहासमा सदैव सम्मानका साथ स्मरण गरिनेछ । उहाँलाई चिन्नेहरूले आज पनि एउटै कुरा दोहो¥याउँछन् ।‘शोभाराम बा कहिल्यै आफ्नो लागि बाँच्नुभएन, उहाँ सधैँ समाजका लागि बाँच्नुभयो ।’ समाजको खुसीमा रमाउनुभयो । समाजको दुःखमा दुःखी हुनुभयो । अर्थात समाजसंग नङ र मासुको सम्वन्ध बनाउनुभयो ।
वि.सं. २००४ सालमा रोल्पाको तत्कालीन बुढागाउँ, हालको त्रिवेणी गाउँपालिकाको सामान्य किसान परिवारमा जन्मिनुभएका शोभाराम बस्नेतको बाल्यकाल सम्पन्नताभन्दा संघर्षसँग नजिक थियो । परिवार दाङ बसाइँ सरेपछि यही भूमिले उहाँलाई कर्मभूमि दियो । ग्रामीण परिवेश, किसानका दुःख, श्रमिकको पीडा र समाजमा व्याप्त असमानता उहाँले बाल्यकालदेखि नै नजिकबाट देख्नुभयो । यही अनुभवले उहाँभित्र सामाजिक न्यायप्रतिको संवेदनशीलता विकास गरायो। तुलसीपुरस्थित महेन्द्र हाईस्कुलबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि उच्च शिक्षाका लागि भारतको बनारस पुग्नुभयो । अंग्रेजी विषयमा स्नातक अध्ययन गर्दै गर्दा उहाँले केवल पुस्तकको ज्ञान मात्र हासिल गर्नुभएन, विश्व राजनीतिका बहस, सामाजिक परिवर्तनका सिद्धान्त र जनआन्दोलनका इतिहास पनि अध्ययन गर्नुभयो । बनारस त्यतिबेला दक्षिण एसियाली राजनीतिक चेतनाको एउटा महत्वपूर्ण केन्द्र थियो । त्यही वातावरणले उहाँलाई समाज परिवर्तनको बाटो रोज्न प्रेरित ग¥यो । दाङ फर्किएपछि उहाँले व्यक्तिगत भविष्यभन्दा समाजको भविष्य रोज्नुभयो ।

दाङको कम्युनिष्ट आन्दोलनका प्रखर नक्षत्र नेत्रलाल पौडेल ‘अभागी’ को सान्निध्यले शोभाराम बस्नेतको राजनीतिक जीवनलाई स्पष्ट दिशा दियो । अभागीको सरलता, जनमुखी सोच र संगठन निर्माणको शैलीले उहाँलाई गहिरो प्रभाव पा¥यो । त्यसपछि उहाँ राजनीतिलाई सत्ता प्राप्त गर्ने साधनका रूपमा होइन, शोषित–पीडित वर्गको मुक्ति आन्दोलनका रूपमा हेर्न थाल्नुभयो । उहाँको राजनीतिक यात्रा कुनै आकस्मिक निर्णयको परिणाम थिएन, बरु गहिरो अध्ययन, समाजको यथार्थ बुझाइ र जनताको पीडाप्रतिको संवेदनशीलताबाट जन्मिएको प्रतिबद्धता थियो । २०३६ सालको किसान आन्दोलन दाङको राजनीतिक इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय हो । त्यो समय भूमिसम्बन्धी असमानता, सामन्ती शोषण, किसानमाथिको अन्याय र राज्यको दमन चरम अवस्थामा थियो । किसानसँग पसिना थियो, उत्पादन थियो, तर अधिकार थिएन । त्यही अन्यायविरुद्ध उठेको आन्दोलनमा शोभाराम बस्नेत अग्रपंक्तिमा उभिनुभयो । उहाँले किसानका पक्षमा निर्भीक आवाज उठाउनुभयो । भूमिसुधार, श्रमको सम्मान, सामाजिक न्याय र किसानको आत्मसम्मानका विषयलाई आन्दोलनको केन्द्रमा ल्याउनुभयो । आन्दोलन चर्किँदै गएपछि राज्यले त्यसलाई दबाउन अनेक उपाय अपनायो । आन्दोलनकारीमाथि झूटा मुद्दा लगाइयो । शोभाराम बस्नेतसहित धेरै नेतामाथि डाँका मुद्दासमेत लगाइयो। तर ती सबै दमनका उपायले उहाँको अडान डगमगाएन । उहाँले कहिल्यै सम्झौताको बाटो रोज्नुभएन । बरु दमन बढ्दै जाँदा उहाँको दृढता झन् बलियो बन्दै गयो । यही संघर्षले उहाँलाई किसान आन्दोलनको एक प्रतीकका रूपमा स्थापित गरायो ।

कम्युनिष्ट आन्दोलनमा शोभाराम बस्नेतको योगदान केवल आन्दोलनमा सहभागी हुनुमा सीमित रहेन । उहाँ संगठन निर्माणका कुशल शिल्पी हुनुहुन्थ्यो । गाउँ–गाउँ पुगेर कार्यकर्ता निर्माण गर्ने, जनताका समस्या सुन्ने, राजनीतिक चेतना फैलाउने र संगठनलाई अनुशासित बनाउने काममा उहाँ निरन्तर सक्रिय रहनुभयो । नेकपा (एमाले) दाङको जिल्ला सचिवको जिम्मेवारीमा रहँदा उहाँले संगठनलाई बलियो बनाउने अभियान चलाउनुभयो । उहाँको नेतृत्वमा पार्टी गाउँसम्म पुग्यो। किसान, मजदुर, शिक्षक, कर्मचारी, युवा र विद्यार्थीबीच संगठन विस्तार भयो । उहाँ भाषणभन्दा व्यवहारमा विश्वास गर्नुहुन्थ्यो । कार्यकर्तालाई आदेश दिनेभन्दा साथमा लिएर काम गर्ने उहाँको शैली थियो । त्यसैले उहाँसँग काम गरेका धेरै नेता आज पनि उहाँलाई आफ्नो राजनीतिक गुरुका रूपमा सम्झन्छन् ।

शोभाराम बस्नेतको अर्को ठूलो विशेषता थियो, पदप्रतिको अनासक्ति । आजको राजनीतिमा पदका लागि दौडधुप, गुटबन्दी र प्रतिस्पर्धा सामान्यजस्तै देखिन्छ । तर उहाँले कहिल्यै पदका लागि आग्रह गर्नुभएन । पार्टीले दिएको जिम्मेवारीलाई नै आफ्नो सम्मान ठान्नुभयो । पदभन्दा जिम्मेवारी ठूलो हुन्छ भन्ने उहाँको विश्वास थियो । यही कारण उहाँप्रति राजनीतिक सहकर्मी मात्र होइन, फरक विचार राख्ने व्यक्तिहरूको पनि सम्मान थियो । उहाँले राजनीति प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्यको माध्यम हुनुपर्छ भन्ने मान्यता व्यवहारमै देखाउनुभयो । आफूभन्दा धेरै पछि राजनीति गरेकाहरुलाई पनि माथिल्लो पदमा पु¥याउनका लागि भूमिका खेल्नुभयो । बैचारिक रुपमा बस्नेत स्पष्ट हुनुहुन्थ्यो । बामपन्थीको बाटो के हो ? कहाँसम्म पुग्ने हो ? भन्ने बारेमा उहाँलाई राम्रो जानकारी थियो । पंचायती व्यवस्थाको समयमा भूमिगत भएर काम गर्नुपर्ने अवस्था थियो । त्यस्तो अवस्थामा पनि उहाँले पार्टीको काम गर्नुभयो ।

२०६२÷६३ सालको ऐतिहासिक जनआन्दोलनमा पनि उहाँ अग्रपंक्तिमै सक्रिय रहनुभयो । लोकतन्त्र पुनःस्थापनाका लागि भएको आन्दोलनमा दाङमा उहाँले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । उहाँका लागि लोकतन्त्र केवल निर्वाचन वा सरकार परिवर्तनको विषय थिएन । उहाँ बारम्बार भन्नुहुन्थ्यो । लोकतन्त्रको अर्थ नागरिकको सम्मान, समान अवसर, सामाजिक न्याय र आर्थिक समानता हो । यदि लोकतन्त्रले सामान्य नागरिकको जीवन परिवर्तन गर्न सकेन भने त्यो केवल व्यवस्थाको परिवर्तन मात्र हुने उहाँको बुझाइ थियो । त्यसैले उहाँले लोकतन्त्रसँगै जनअधिकार, सामाजिक समानता र आर्थिक न्यायको मुद्दालाई सधैँ जोडेर उठाउनुभयो ।

उहाँको व्यक्तित्वको सबैभन्दा प्रेरणादायी पक्ष भनेको उहाँको जीवनशैली थियो । राजनीति गर्दै धेरैले सम्पत्ति जोडे, सुविधा लिए, प्रभाव विस्तार गरे । तर शोभाराम बा अन्तिम समयसम्म सामान्य नागरिकझैँ बाँच्नुभयो । उहाँको घर सबैका लागि खुला थियो । उहाँसँग भेट्न जाँदा कुनै औपचारिकता आवश्यक पर्दैनथ्यो । उहाँले कार्यकर्तालाई कहिल्यै सानो ठान्नुभएन । नयाँ पुस्तालाई प्रोत्साहन गर्ने, उनीहरूको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्ने र गल्ती भए सम्झाएर सुधार गर्ने उहाँको बानी थियो । त्यसैले पछिल्लो समय उहाँ केवल शोभाराम बस्नेत’ होइन सम्पूर्ण दाङका लागि आत्मीय ‘शोभाराम बा’ बन्नुभयो ।
उमेर बढ्दै गयो, शरीर कमजोर बन्दै गयो, तर उहाँको उत्साह कहिल्यै घटेन । कार्यक्रममा उपस्थित हुँदा होस् वा संगठनका बैठकमा, उहाँको अनुहारमा सधैँ आशावाद झल्किन्थ्यो । ‘हुन्न’, ‘सकिँदैन’ वा ‘अब के गर्नु’ भन्ने निराशावादी शब्द उहाँको शब्दकोशमा थिएनन् । समस्या आयो भने समाधान खोज्नुपर्छ भन्ने उहाँको जीवनदर्शन थियो । यही सकारात्मक सोचले उहाँलाई युवापुस्तामाझ पनि अत्यन्त प्रिय बनायो । उहाँसँग केही समय बसेपछि मानिसले ऊर्जा लिएर फर्किने गर्थे । आज पनि धेरै युवा नेताहरू आफू राजनीतिमा टिक्न सकेको प्रेरणा शोभाराम बाबाट पाएको बताउँछन् ।

दाङको राजनीतिक इतिहासमा उहाँले तयार गर्नुभएका धेरै कार्यकर्ता पछि स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय राजनीतिमा स्थापित भए । तर उहाँले कहिल्यै त्यसको श्रेय लिन खोज्नुभएन । उहाँका लागि सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको सक्षम कार्यकर्ता निर्माण हुनु थियो । एउटा असल नेता आफैँ चम्किनुभन्दा धेरै नेता उत्पादन गर्न सफल हुन्छ भन्ने उदाहरण उहाँले व्यवहारमै प्रस्तुत गर्नुभयो । आज हामी यस्तो समयमा बाँचिरहेका छौँ, जहाँ राजनीतिप्रति आमनागरिकको विश्वास कमजोर बन्दै गएको छ । राजनीतिक दलहरूबीच आरोप–प्रत्यारोप बढेको छ । सिद्धान्तभन्दा स्वार्थ, सेवा भन्दा सत्ता र त्यागभन्दा अवसरको चर्चा बढी हुने गरेको छ । यस्तो बेला शोभाराम बाको जीवन एउटा ऐना बनेर उभिन्छ । उहाँको जीवनले सिकाउँछ, राजनीति जनताको विश्वास जित्ने माध्यम हो, विश्वास गुमाउने होइन । राजनीति समाज बदल्ने अभियान हो, व्यक्तिगत उन्नतिको भ¥याङ होइन । नेता बन्न सजिलो होला, तर जनताको मनमा बस्न अत्यन्त कठिन हुन्छ। शोभाराम बा त्यही कठिन यात्राका सफल यात्री हुनुहुन्थ्यो ।

दाङको माटोले धेरै राजनीतिक व्यक्तित्व जन्माएको छ । तीमध्ये केही पदका कारण सम्झिइए, केही शक्तिका कारण चिनिए । तर शोभाराम बस्नेतलाई भने उहाँको चरित्र, निष्ठा, त्याग, सादगी र जनताप्रतिको अटल प्रतिबद्धता ले अमर बनाएको छ । उहाँले छोडेर जानुभएको विरासत कुनै भवन, सम्पत्ति वा पद होइन; उहाँले छोडेर जानुभएको सम्पत्ति भनेको राजनीतिक संस्कार, जनपक्षीय सोच, इमानदार नेतृत्व र संघर्षको प्रेरणा हो । आज उहाँ शारीरिक रूपमा हामीबीच हुनुहुन्न, तर दाङको किसान आन्दोलनको इतिहासमा, लोकतान्त्रिक संघर्षका प्रत्येक पानामा, कम्युनिष्ट आन्दोलनको प्रत्येक यात्रामा र हजारौँ कार्यकर्ताको स्मृतिमा शोभाराम बा सधैँ जीवित रहनुहुनेछ । उहाँको जीवन एउटा व्यक्तिको जीवनी मात्र होइन, एउटा युगको इतिहास हो । त्याग, निष्ठा, इमानदारी र जनसेवाको त्यो इतिहासलाई नयाँ पुस्ताले पढ्न, बुझ्न र आत्मसात् गर्न सके मात्र उहाँप्रति साँचो श्रद्धाञ्जली हुनेछ । आजको पुस्ताले शोभाराम बाको जीवनबाट सिक्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो । राजनीतिमा पदभन्दा प्रतिष्ठा ठूलो हुन्छ, प्रतिष्ठाभन्दा चरित्र ठूलो हुन्छ र चरित्रभन्दा ठूलो जनताको विश्वास केही पनि हुँदैन । यही विश्वास जित्न सक्नु नै शोभाराम बस्नेतको जीवनको सबैभन्दा ठूलो सफलता थियो, र यही कारण उहाँ दाङको राजनीतिक इतिहासमा सधैँ उज्यालो नक्षत्रका रूपमा स्मरण गरिरहनुहुनेछ ।